Wat is de ideologie van Wouter Bos?

Verschillende politieke leiders hebben in boeken inzicht gegeven in hun uitgangspunten. Wordt het niet tijd dat Wouter Bos met een boek komt, vraagt Ronald van Raak....

Het is een goede gewoonte dat lijsttrekkers in de aanloop naar verkiezingen inzicht geven in hun politieke uitgangspunten. SP-leider Jan Marijnissen begon hier in 1996 mee, met het boek Tegenstemmen. Daarna verschenen Effe dimmen (1998), Schrale rijkdom (2002) en Nieuw optimisme (2003). Ook de uitgangspunten van lijstrekker André Rouvoet van de ChristenUnie zijn in Politiek met een hart (2000) na te lezen. In mei 2002 verscheen Pim Fortuyns De puinhopen van acht jaar Paars, gevolgd door Anders en Beter van Jan Peter Balkenende. Een boek van Bos, de grote winnaar in januari, ontbreekt nog. Nadat Kok de partij eind 1995 van zijn ideologische veren had ontdaan, is het stil geworden. Met het oog op de mogelijke regeringsdeelname van de PvdA is het belangrijk dat Bos duidelijk maakt op basis van welke uitgangspunten de partij politiek wil bedrijven.

Het verschijnsel van de schrijvende politici valt samen met een algemene groei van de politieke betrokkenheid van burgers. In april 2002 uitten Gerrit Voerman en Paul Lucardie in Het democratisch tekort nog hun zorg over de politieke betrokkenheid van burgers: een dalende opkomst bij verkiezingen en een slinkende ledenaanhang van partijen zouden zelfs duiden op een crisis. Twee verkiezingen later is dit beeld gekanteld: ruim 80 procent van de kiezers heeft in januari zijn of haar stem uitgebracht en de ledenadministraties van de politieke partijen maken overuren. Vooral een uitgesproken partij als de SP, die met ruim 40 duizend leden op weg is de derde partij te worden, profiteert van deze hernieuwde belangstelling.

Mensen blijken wel degelijk

geïnteresseerd in politiek, als er iets te kiezen valt. De ideologische herbewapening vergroot de legitimiteit van de politieke partijen, die zich duidelijker van elkaar onderscheiden. Zij bevordert ook de integriteit van politici: door duidelijke uitgangspunten krijgen kiezers inzicht in hoe politici nieuwe problemen zullen aanpakken - partijprogramma's zijn soms op de dag van de verkiezingen al achterhaald. Bovendien is het dan eenvoudiger om bestuurders af te rekenen op hun beloften.

De ideologische armoede van de PvdA is het gevolg van een zeer beperkte opvatting van parlementaire democratie. Democratie gaat over meer dan het praktische bestuur, hoe we de problemen van nu oplossen. Van politici mag worden verwacht dat zij kiezers een visie voorhouden. Het is aan de partijleiders om in deze ideologische behoefte te voorzien.

Gedurende de paarse oppositiejaren van het CDA was Balkenende een belangrijke initiator van de ideologische vernieuwing van de christen-democratie. In Anders en beter krijgen belegen christelijke begrippen als 'soevereiniteit in eigen kring' een modern jasje. Balkenende noemt dit nu het 'primaat van de samenleving', waarbij de overheid moet vertrouwen op het probleemoplossend vermogen van maatschappelijke organisaties, zoals kerken, woningcorporaties, scholen en zorginstellingen. Om aan deze vrijheid en verantwoordelijkheid ruimte te geven moet de greep van de overheid op de samenleving, door subsidiëring en regels, verminderen.

Met de woorden van lijsttrekker Balkenende in de hand kan premier Balkenende worden afgerekend op zijn politieke keuzes. Hem kan worden gevraagd hoe het primaat van maatschappelijke organisaties te rijmen valt met het verbod voor kerken om afgewezen vluchtelingen op te vangen? Of hoe het beroep op het probleemoplossend vermogen van organisaties samengaat met bezuinigingen op buurtagenten, schoolconciërges en verpleegsters?

Hoewel ook de Bos Brainbox, het informele campagneteam van Wouter Bos, in aanloop naar de recente verkiezingen aandrong op publicatie van zijn uitgangspunten, is een boek van Bos tot op heden uitgebleven. Onduidelijk is of de PvdA gaat breken met de neoliberale politiek en kiest voor meer overheidsregie in het publieke domein. Of dat de PvdA - evenals het CDA - vertrouwt op het 'zelforganiserend vermogen van de samenleving', zoals Bos Brainboxer Edith Mastenbroek na de verkiezingen in Socialisme & Democratie voorstelde.

Bos zal duidelijkheid moeten verschaffen, door snel werk te maken van de ideologische vernieuwing van zijn partij. Alleen dan kan de winnaar van 22 januari ontkomen aan het historische oordeel dat de door hem gepropageerde verandering van de PvdA voornamelijk cosmetisch was.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden