Column

Wat Hillary kan leren van Europa

Niets is nog zeker, maar de kans is groot dat dit najaar Donald Trump en Hillary Clinton tegen elkaar in het strijdperk treden om het presidentschap van de Verenigde Staten. De campagneteams zijn zich naar het schijnt al aan het voorbereiden op die strijd. Zou het team-Clinton ook proberen lessen te leren van hoe populisten de afgelopen jaren in Europa beurtelings zegevierden of verslagen werden?

Wat kan team-Clinton leren van de strijd tegen Europese populisten als Berlusconi, Haider, Le Pen, Fortuyn en Wilders? Beeld epa
Wat kan team-Clinton leren van de strijd tegen Europese populisten als Berlusconi, Haider, Le Pen, Fortuyn en Wilders?Beeld epa

Het eerste wat opvalt is dat er in de Amerikaanse pers over het fenomeen Trump geschreven wordt alsof alles nieuw en onverwacht is wat zich voor de ogen van de bestaande Amerikaanse politieke en journalistieke klasse voltrekt. Niets is minder waar. Bestudering van het wedervaren van Europese populisten als Berlusconi, Haider, Le Pen, Fortuyn, Wilders, Farage en anderen zou laten zien dat conventionele politici en politieke partijen constant de kracht van populisten onderschatten - en steeds denken dat de instorting begonnen is, wat steeds weer niet het geval blijkt te zijn.

Dat populisten in eerste instantie vooral lageropgeleiden aantrekken, maar later in staat zijn ook hogeropgeleiden te verleiden, kennen we eveneens uit Europa. Net zoals het feit dat de politieke incorrectheid van populisten door veel kiezers gezien wordt als een teken van betrouwbaarheid en dat grofheid in optreden en uitlatingen eerder beloond dan afgestraft wordt.

In de VS lijkt het allemaal nu 'ontdekt' te worden, waar wij het al jaren ervaren hebben. Af en toe stuit je op juweeltjes van parallellen. Bedenk bijvoorbeeld hoe Paul Scheffer in 2002 Wim Kok en Paars de schuld gaf van het succes van Pim Fortuyn door in een groot opiniestuk in de NRC op te schrijven dat 'Wim Pim heeft gebaard'. De Amerikaanse columnist Ross Douthat maakt inmiddels furore in de VS (O&D, 1 maart) met zijn analyse hoe Obama de kiezers in de armen van Trump drijft! Zou Clinton zich bij de voorbereiding van haar campagnestrategie iets aan deze en andere Europese lessen gelegen laten liggen? Volgens Volkskrant-correspondent Michael Persson (Ten eerste, 1 maart) kent de strategie van Clinton tegen Trump drie pijlers. Trump zal worden weggezet als (1) een meedogenloze zakenman die nooit iets voor arbeiders heeft gedaan; (2) hij is vrouwonvriendelijk; (3) hij is niet te vertrouwen als hoogste commandant der strijdkrachten.

Van deze strategische pijlers vind ik eigenlijk alleen de tweede verstandig. De vrouwenstem is belangrijk, Trumps vrouwonvriendelijke uitspraken zijn talrijk, het lijkt me kortom strategisch een no-brainer. Hoe zit het met die andere twee pijlers?

Neem het voornemen Trump af te schilderen als meedogenloze zakenman. Bij Berlusconi, met wie Trump misschien het meest vergeleken kan worden, bleek dat in ieder geval geen effectieve strategie. Meer in het algemeen kun je stellen dat populisten populair worden omdat ze beter dan anderen angsten en zorgen van kiezers weten te verwoorden, met simpele oplossingen komen en gevestigde politici effectief weten te diskwalificeren. Het verleden van de populist zelf lijkt daaraan volkomen ondergeschikt. Zo kan Wilders nog altijd effectief schelden op de Haagse elite terwijl hij zelf bijna het langstzittende Kamerlid is; het kan zijn kiezers niets schelen.

Silvio Berlusconi. Beeld epa
Silvio Berlusconi.Beeld epa

Populisten hebben op dit soort tactieken ook zeer effectieve tegenaanvallen gereed. Als Clinton begint over Trumps reputatie als zakenman zal hij haar verwijten dat ze dat doet om niet over de echt belangrijke zaken te praten (terrorisme, islam, immigratie) om haar vervolgens in de schoenen te schuiven dat ze met haar banden met Wall Street de laatste is die hem wat mag verwijten. Dat laatste argument gaat Clinton ook parten spelen als ze Trump neer wil zetten als niet te vertrouwen als hoogste commandant van de strijdkrachten: is zij met de haar aanklevende affaire van de e-mails - met wel of niet daarin vervatte staatsgeheimen - de geloofwaardigste persoon om juist dit argument er bij Trump-kiezers in te wrijven?

De Clinton-strategie lijkt ontworpen voor een politieke strijd volgens normale regels. Populisten houden zich niet aan die regels. Dat zal ook voor een strijd met Trump gelden. Er zal genadeloos op de man (vrouw) worden gespeeld, elke bal wordt teruggekaatst, leugens worden makkelijk verteld en snel weer vergeten (ook door de kiezers), grofheid kent geen grenzen, inconsistentie is eerder regel dan uitzondering, tegenstanders worden geridiculiseerd, integriteit ter discussie gesteld. En het werkt ook nog.

Dit alles had het team-Clinton kunnen leren uit Europa. Maar zouden ze van ons ook kunnen leren hoe je populisten wél verslaat?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden