Wat het lichaam nog meer vermag

Met Hans van Manen eert de stichting Praemium Erasmianum morgen de Nederlandse dans. Beelden uit klassiekers van hem ( Live, Vijf Tango's, Sarcasmen ) zijn in het nationale geheugen geprent....

Jan Marijnissen, politicus, Tweede-Kamerlid Socialistische Partij.

Bezocht op 13 oktober 2000 in het Lucent Danstheater in Den Haag Laureaten van de dans door het Nederlands Dans Theater I, met daarin twee choreografieën van Hans van Manen: Kammerballett (1995) en Trilogie (2000).

'Ik beken: nooit eerder bezocht ik een dansvoorstelling. Ooit zag ik elfjes dansen tijdens een dahlia-tentoonstelling. Maar dat telt niet. Bij ballet dacht ik altijd aan vrouwen op spitzen die pirouettes maken en als het meezit, eindigen in een spagaat. Dit is totaal anders. Een wereld gaat voor me open. Ik ben verrukt. En verliefd op de lady in black uit het Kammerballett. Hoe zij haar solo begint! Ze paart charme aan een groot atletisch vermogen. Ze springt omhoog en komt geluidloos neer. Ik zou het haast ter plekke na willen doen.

Hij heeft geschrapt. De dansers zijn bijna letterlijk naakt. Ook figuurlijk: er is niets meer over dan de sobere pianomuziek en de expressie van lichamen. Zie hier de mens: Ecce homo. De mens en de mens alleen. Die weerloosheid ontroert me.

In het begin zocht ik nog naar een boodschap. Maar dan kom je in een knoop terecht. In het werkelijke leven komt de harmonie van deze balletten zelden voor. Ik zou willen dat in mijn eigen leven alles zo klopt.

Het gaat er blijkbaar om dat je als toeschouwer associatief kijkt. Je accepteert dat je het even niet kunt plaatsen. Het hoeft niet allemaal te worden verteld. Van Manen communiceert in termen van schoonheid. Dan valt op hoe weinig wij nog met het lichaam doen. Ja, af en toe een robbertje vechten of gesticuleren met handen en armen of een nacht de liefde bedrijven. Hier zie je wat het lichaam nog meer vermag.

Dit blijkt veel waarachtiger dan de politiek. Hier wordt niks verhuld. Dansers voeren geen dubbele agenda's. Het is geen uitgesteld verlangen: in twintig minuten moet het gebeuren. Daarna kan het niet meer.

Ik lijd aan chronische vermoeidheid maar ben geen seconde in slaap gevallen. Het tempo is hoog; het wordt nergens langdradig. Die Van Manen kent zijn pappenheimers, die weet hoe je een volk tevreden moet stellen. En tegelijkertijd is het fragiel. Je blaast het zo omver. Als iemand uit het publiek iets verkeerds had geroepen, was het woeps, zo weggevaagd.

Maar iedereen houdt zich aan de etiquette van de dans; een weinig spontaan publiek. Ik moest mijn menselijke neiging onderdrukken om telkens te klappen voor zo'n prestatie van formaat. Van Manen schetst overigens wel een aartsconservatief wereldje: de vrouw vertoont haar kunsten aan de man. En het is allemaal ontzettend wit. Dat heeft iets goddelijks maar ook iets griezeligs. Die symmetrie in lijnen, hoe zou dat in kleur uitpakken? En hebben wij niet meer Nederlandse dansers? Al die buitenlandse namen.

Toch is het toegankelijker dan ik dacht. De danswereld heeft de naam een geperverteerde elite te zijn die zichzelf in stand houdt. Het blijkt veel volkser te zijn. Jammer dat het zich afspeelt in de spelonken van de samenleving. Kun je nagaan. Ik loop hier dagelijks langs en wist niet dat Den Haag een theater heeft speciaal voor dans. Dit moet iedereen zien.

Ik geloof in de pedagogiek van de beschaving. Als er één antwoord is op het consumentisme dan is het kunst en cultuur. Dat hoeft Van Manen niet zelf te doen. Die moet mooie stukken maken. Ik ga het verder vertellen.'

Eddy de Clercq, componist en dj.

Bezocht op 21 april 2000 in Het Muziektheater in Amsterdam Programma 3 van het Nederlands Dans Theater I met daarin Polish Pieces (1995) van Hans van Manen.

'Ik moest even slikken. De dans is in dit ballet zo duidelijk op muziek gezet. De beweging volgt de muzikale lijn. De vrouwen het strijkorkest en de mannen de piano. Rustige stappen op rustige tonen, huppelende passen op een pizzicato gedeelte. Niet dat Van Manen kiest voor opwaaiende zomerjurken bij aanzwellende violen. Daar bezondigt hij zich nooit aan.

Maar meestal vind ik dans pas interessant als er geen muziek onder zit. Bewegen op totale stilte. Dan komt het echt tot leven. Dan wordt essentieel wat je toevoegt en weglaat. Ik ben filmisch ingesteld; muziek roept bij mij direct een beeld op. Ook dit concert van Henryk-Mikolaj Górecki. De choreografie moet dan erg verrassend zijn om dit beeld te overstemmen. Dat gebeurde vanavond niet.

Polish Pieces zit wel knap in elkaar. De choreografie werkt door de kracht van de herhaling: bewegingen van het centrale paar worden door het hele corps herhaald, verdubbeld of versterkt. Mensen verklanken de muziek. Van Manen accentueert de onderlinge relaties door de kijkrichting van de dansers.

Daar is hij helder en duidelijk in. Zonder veel decor op een verstaanbare manier de aandacht afdwingen. Bij Van Manen snap ik ook meestal waar het over gaat. Dit ballet gaat over joie de vivre, het plezier van de aantrekkingskracht tussen twee gezonde mensen. Let wel, gezonde mensen, de mannen en vrouwen bij Van Manen zijn nooit ziekelijk, nooit bleek geschminkt. Ze dragen strakke bodysuits, zodat je hun prachtige lijven goed kunt zien.

De erotische lading bereikt een hoogtepunt wanneer de muziek even stilvalt. De man en de vrouw staan lijnrecht tegenover elkaar. Spannend. Het is misschien een cliché, maar als Van Manen een cliché gebruikt dan heeft het een functie.

Van Manen houdt van muziek, dat voel je. Zo'n concert zit van minuut tot minuut in zijn hoofd. Hij hoort wat hij ziet en brengt dan een kleur aan.

Hij staat open voor nieuwe muziek. Introduceerde als eerste de tango bij een klassiek balletgezelschap en gaf aan de meeslependheid van deze traditie een mysterieuze meerwaarde. Hij onderzoekt in hoeverre hij de muziek tegemoet moet komen. En vindt meestal een mooie balans.

Van Manen maakt dans toegankelijk. Het grote publiek snapt het ook. Met zijn rijkdom aan bewegingen weet hij ook de gewone man aan te spreken. Het oogt organisch en komt gevoelsmatig over. En toch probeert hij zijn publiek voor te blijven. Door steeds opnieuw met subtiele, krachtige veranderingen een verfijnde smaak uit te vinden. Het wordt nooit vulgair of ordinair. Met zijn idioom dwingt hij aandacht af: klep dicht en kijken, dit is belangrijk. Hij is een onaantastbare godheid op de Nederlandse Olympus. Terecht.'

Rineke Dijkstra, fotografe.

Bezocht op 9 mei 2000 in Theater Carré in Amsterdam Hans van Manen in Carré door Het Nationale Ballet, met daarin onder meer Live (1979) van Hans van Manen.

'Ik ga bijna nooit naar dans. Ik vind het vervelend om op één kijkpunt te worden vastgepind. En dan vaak zo ver weg. Ik wil graag iets van alle kanten bekijken. En van dichtbij. Daarom vind ik Live zo mooi. De danseres wordt op de hielen gezeten door een cameraman die allerlei close-ups filmt. Daardoor zie je details die je normaal op toneel nooit ziet. De rimpeling in haar gezicht, de trilling van haar hand door de spanning. Zo wordt ze menselijk.

Haar gezicht spreekt voor zichzelf: het is mooi en sterk maar toch ook wat ouder. In combinatie met de archiefbeelden van toen ze jong was, maak je er als toeschouwer al snel een documentaire van. Wanneer haar geliefde op het doek verschijnt, wordt het bijna een romantische film. Inclusief afscheid. Iets te verhalend. Ik heb eigenlijk alleen maar naar de film gekeken. Het is wel mooi dat er gelijktijdig op het podium wordt gedanst, maar de filmbeelden trekken het meest. Het is ook van deze tijd dat haar gezicht goed is te zien. Oh, stamt het al uit 1979! Dan heeft Van Manen iets tijdloos goeds gemaakt.

Haar gezicht ontroert me. Juist dat ouder worden. Daar hoef je verder niets aan te doen. Meestal vind je alles mooi wat jong is. Hier niet. De cameraman heeft samen met Hans van Manen het beeld beperkt tot een simpel beeld. Dat is moeilijk: iets simpels maken dat mooi is.

Dat het raakt zit in het gevoel voor detail. Ik ben een detailfreak. Iemand heeft pas een liefdevol oog voor detail als hij de rest volledig beheerst. De danseres heeft een waanzinnige controle over haar lichaam. Die spieren. Van Manen accentueert dat. Maar de beelden verraden spanning. De cameraman speelt daarmee. Hij had zijn camera ook op wieltjes kunnen bedienen. Maar hij kiest voor uit de hand filmen. Dat brengt onscherpte mee. Die wazigheid is mooi. Het is door mensenhanden gemaakt.

Ik maakte ooit een foto en zag pas bij het afdrukken dat de voeten onscherp waren. Eerst dacht ik 'oh wat erg' maar later waardeerde ik het. Het voorkomt dat het te gestileerd wordt.

De danseres heeft een rood jurkje aan. Dat had geen andere kleur kunnen zijn. Het is bijna de enige kleur in het geheel. De film is zwart-wit en dat zorgt voor de nodige abstractie. Alsof het niet hier en nu is. Het versterkt het verschil tussen werkelijkheid en film.

Het is jammer dat je in die andere balletten zo weinig details ziet. Details bepalen emoties. Dan komen dingen boven die je van te voren niet bedenkt. Die je niet onder controle hebt. Dans biedt juist ruimte voor details. Omdat iedere vezel onder controle lijkt. Maar dan moet je er wel een camera op zetten. Dan voel je de intensiteit van de uitvergroting.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden