AnalyseAanscherping coronabeleid

Wat helpt tegen het oplopend aantal besmettingen? ‘Je kunt ook te vroeg in actie komen’

Terrasjes op de Nieuwmarkt in Amsterdam.Beeld ANP

Het aantal coronabesmettingen loopt op in zes regio’s en het kabinet dringt aan op actie. Regionale bestuurders lobbyden afgelopen zomer intensief om een eigen coronabeleid te mogen voeren, maar zij stelden extra maatregelen lang uit. Hun dilemma: zijn de kosten niet hoger dan de baten?

De almaar oplopende besmettingscijfers in studentensteden maken dat het kabinet vrijdag toch aanvullende regionale maatregelen aankondigt. Volgens ingewijden hebben kabinet en regio’s donderdag na lang dubben gekozen voor nieuwe campagnes, sluiting van horeca om 01.00 uur (en vanaf 00.00 uur mag niemand meer naar binnen) en verkleinen van de maximale groepsgrootte tot 50 mensen. Gaat dat  werken? De drie actielijnen ontleed.

1. Campagne

Voorlichting is de basis van het Nederlandse coronabeleid. Iedereen kent de anderhalvemetermantra. Maar nu die boodschap onder sommige groepen, waaronder jongeren, lijkt weggezakt, wordt hun geheugen opgefrist. Amsterdam begint een campagne om jongeren nog eens uit te leggen dat je thuis maar zes personen mag uitnodigen. In Delft, waar 80 procent van de besmettingen is toe te schrijven aan studenten, schreven studentenverenigingen zelf hun achterban aan met het verzoek – nu het ‘5 voor 12’ is – de regels weer beter te volgen (mede ondertekend door de burgemeester en de GGD). Ook is een poster gemaakt met ‘spelregels in studentenhuizen’. Burgemeester Marja van Bijsterveld (CDA) spreekt alle partijen in de stad aan ‘opnieuw de maatschappelijke verantwoordelijkheid voor corona te nemen’.

Volgens Bas van den Putte, hoogleraar gezondheidscommunicatie aan de Universiteit van Amsterdam, kan een gerichte campagne best succesvol zijn. Als jongeren daar maar zelf bij betrokken worden – zoals in Delft – en de juiste snaar wordt geraakt. ‘Bijvoorbeeld met een verhaal over iemand die per ongeluk zijn oma besmette. Anticipeer op schuldgevoelens, net als in voorlichtingscampagnes over soa’s.’

Toch, benadrukt de hoogleraar: sociaal gedrag kun je jongeren niet ontzeggen. ‘Je moet ook alternatieven bieden. Hoe kun je op een veilige manier leuke dingen doen? Laat jongeren tips daarover delen. Stimuleer ondernemers in de horeca om dat mogelijk te maken, wellicht met subsidies.’ De campagne moet volgens Van den Putte geloofwaardig zijn. ‘Als je een influencer inschakelt, kan die even later geen feestfoto posten waarbij iedereen op elkaar gepakt zit.’

Mondkapjes worden medio augustus uitgedeeld op de Wallen in Amsterdam. Beeld ANP

2. Horeca

De horeca is lang ontzien, omdat de meeste mensen besmet raakten in studentenhuizen en op privéfeestjes. Maar sinds kort lopen ook de cijfers in restaurants en cafés weer op, waardoor bestuurders grijpen naar maatregelen als gedwongen sluiting om 24 uur of een halve sluiting (eruit mag dan nog wel). De vraag is: wat levert dat op. ‘Dat weten we niet’, zegt hoogleraar infectieziektemodellering Sake de Vlas van het Erasmus MC. Wat we wel weten, stelt hij, is dat een lockdown werkt, en dat de nationale lockdown onnodige schade heeft opgeleverd aan sommige regio’s. ‘Alles hangt af van de reactie van het publiek. Gaan ze elders drinken, of gaan ze naar huis? Pas als we dat weten, kunnen we gaan rekenen.’

Groningen, befaamd vanwege het ontbreken van sluitingstijden in het uitgaansleven, hanteert sinds de zomer al wel vanaf half twee ’s nachts een toegangsstop in de horeca. Dan mag je een café enkel nog uit. ‘Om drukte op straat te voorkomen’, aldus de woordvoerder. Erg veel effect sorteert die maatregel nog niet, is de indruk.

Modelleur Quirine ten Bosch (Universiteit Wageningen) verwacht wel effect van het verkleinen van de toegestane groepsomvang. ‘Dan hou je superspreader events zo klein mogelijk.’ Ten Bosch vindt het terecht dat sommige regio’s extra maatregelen nemen. ‘Afwachten is een riskante strategie bij infectieziekten. Het aantal besmettingen groeit in Nederland, dus het virus schuift onvermijdelijk op richting de risicogroepen. Dan kun je beter nu ingrijpen.’

Hoogleraar Ira Helsloot (besturen van veiligheid, Radboud Universiteit) is er niet van overtuigd dat extra maatregelen nodig zijn. ‘Virologen waarschuwen al maanden dat ‘over twee weken de ziekenhuizen weer vol zullen lopen’; maar ik zie dat nog steeds niet gebeuren.’ Terecht aarzelen burgemeesters volgens hem met het instellen van extra beperkingen. ‘Als de opbrengst gering is, en de kosten heel hoog, kun je beter nog even nadenken.’ Het ontbreekt in de coranacrisis van meet af aan, signaleert Helsloot, aan heldere kosten-batenanalyses. ‘Politici willen graag daadkrachtig overkomen, ook als nader onderzoek verstandiger is.’ 

Politie houdt toezicht op het Leidseplein in Amsterdam. Amsterdam verscherpt het toezicht om verdere verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.Beeld ANP

3. Meer handhaven

Op terrassen, op straat en in winkels: we lijken de regels om 1,5 meter afstand te houden te zijn vergeten. Gemeenten kunnen eenrichtingsverkeer instellen op trottoirs, en winkeliers nog eens wijzen op de regels. Onlangs deelden Amsterdamse ambtenaren folders uit bij trouwzalen die populair zijn onder migrantenfamilies. Op advies van de GGD kan een burgemeester een park, restaurant of feestzaal ook tijdelijk sluiten. Maar uiteindelijk zijn de mogelijkheden voor handhaving beperkt. Of zoals de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema graag zegt: we hebben 8.000 cafés en 5.000 agenten.

Om te handhaven, heb je bovenal effectieve en heldere regels nodig, zegt voorzitter Ruud Kuin van de BOA Bond, die opkomt voor de belangen van handhavers. ‘Wij pleiten daarom toch voor een landelijke aanpak met eenvoudige en eenduidige regels. Lokale maatregelen zijn onwerkbaar, dat hebben we van de mondkapjesplicht in bepaalde straten in Amsterdam en Rotterdam wel geleerd.’ Vergelijk dat met het ov, zegt Kuin: daar is de regel helder. ‘En daar wordt die dan ook nauwelijks overtreden.’

Maar een plaatselijke avondklok in de horeca? ‘Dat zou voor ons een enorme klus zijn, en met onze capaciteit niet te doen.’ Je verplaatst het probleem er bovendien enkel mee, vreest Kuin. ‘Mensen gaan dan vertier elders zoeken. Een waterbedeffect. En dat mogen de boa’s weer oplossen.’

Ouderwets dringen voor studentenkamers: zo is het om te hospiteren tijdens de pandemie
De aanwas van internationale studenten mag dan uitblijven, reguliere studenten gaan onverminderd op zichzelf wonen, met een enorme woningnood als resultaat. Zelfs nu het collegejaar, dat maandag begint, voornamelijk digitaal is.