Wat heeft Oezbekistan met de jihad van Islamitische Staat

De aanslagpleger van Istanbul komt uit Oezbekistan. Hoe komt het dat het jihadvuur de voormalige Sovjet-republiek heeft bereikt? Over een vergeten bloedbad uit 2005, en de islam in de zachte onderbuik van Rusland.

Papier en geld in het appartement waar Masharipov gevonden werd in Instanbul. Beeld afp

Het vergde een klopjacht van 16 dagen, maar de Turkse veiligheidsdiensten denken hem nu te hebben: de dader van de door Islamitische Staat geclaimde aanslag op nachtclub Reina in Istanbul. Daarbij kwamen op oudjaarsnacht 39 mensen om. Het zou gaan om de Oezbeek Abdulkadir Masharipov, die voor IS opereerde onder de schuilnaam Ebu Muhammed Horasani.

Masharipov (1983) werd maandag gearresteerd in Esenyurt, een voorstad van Istanbul, samen met zijn 4-jarige zoontje. Zijn vrouw en 1-jarig dochtertje waren al eerder opgepakt. Op zijn adres werden ook drie Afrikaanse vrouwen gearresteerd die banden zouden hebben met IS. Daarnaast werden twee pistolen, sim-kaarten en 197.000 dollar aan cash inbeslaggenomen.

De deur van de verstopplaats van Masharipov. Beeld reuters

Vijf adressen

De Turkse veiligheidsdiensten hadden tijdens de klopjacht zeker vijf adressen van Masharipov in beeld. Op een daarvan is hij nu opgepakt. De Oezbeek, die vier talen spreekt, zou begin 2016 via de oostgrens Turkije zijn binnengekomen. Hij zou in Afghanistan militair getraind zijn en werd in Oezbekistan gezocht wegens lidmaatschap van een terroristische organisatie.

Masharipovs aanhouding laat zien dat de Turkse autoriteiten goed zaten met hun eerste vermoeden dat de aanslagpleger uit Centraal-Azië kwam. Het is ook niet voor het eerst dat een Oezbeek betrokken is bij een IS-aanslag in Turkije. De zelfmoordterroristen van de bloedige aanval op het vliegveld van Istanbul vorig jaar juni hadden de Oezbeekse, Kirgizische en Russische nationaliteit. En honderden Oezbeken en Kirgiezen vechten in Syrië en Irak voor IS.

Autoritaire staat

De vraag is echter wat de relatie is tussen de voormalige Sovjetrepublieken in Centraal-Azië en IS. Fungeren landen als Oezbekistan als recruteringsgebied voor IS of exporteren ze ook een eigen vorm van extremisme?

De rol van Centraal-Aziaten in het islamitisch extremisme van IS wordt volgens Deirdre Tynan, Centraal-Azië-expert van de International Crisis Group, in elk geval steeds groter. 'Voorheen dienden ze vooral als kanonnenvlees en als zelfmoordterroristen', zegt Tynan vanuit Bishkek, Kirgizië. 'Nu spelen ze een steeds prominentere rol, en nemen ook hun aantallen toe.'

Vooral Oezbeken maken opgang. Dat wordt volgens Tynan in de hand gewerkt door de politieke repressie, de economische malaise en de corruptie in Oezbekistan. De in bevolkingsomvang grootste republiek van Centraal-Azië is een zeer autoritaire staat die grossiert in dwangarbeid, massa-arrestaties en martelingen. 'De zeer beperkte mogelijkheden om je politiek te uiten drijven veel jonge Oezbeekse mannen in handen van bewegingen als IS.'

Turkse politieagenten voor nachtclub Reina. Beeld reuters

Propaganda

Daarnaast speelt de propaganda van IS een rol. Die richt zich in alle talen van de regio expliciet op Centraal-Azië, met name Oezbekistan. Zeker nu IS vanwege de Turkse rol in Syrië aanslagdoelen in Turkije in het vizier heeft zijn de Oezbeken nuttig: ze zijn cultureel en taalkundig nauw verwant aan de Turken, mogen visumvrij Turkije in en blijven er makkelijk onder de radar, zegt Tynan.

Oezbekistan kent echter ook een eigen vorm van islamitisch extremisme. In de jaren negentig kwam de fundamentalistische Islamitische Beweging van Oezbekistan (IMU) op, die zich keerde tegen het autoritaire regime van president Islam Karimov, maar ook ijverde voor een Centraal-Aziatisch kalifaat met als centrum de economisch belangrijke Ferganavallei in Oezbekistan, Kirgizië en Tadzjikistan, het knooppunt van de oude Zijderoute.

Weinig bewijs

De IMU werd door alle betrokken regimes fel bestreden en trok zich terug in het Afghanistan van de Taliban. Daar werd zij na 2001 grotendeels opgerold door de Amerikanen. De repressie culmineerde in 2005 toen Oezbeekse troepen in Andijan in de Ferganavallei anti-Karimovdemonstraties neersloegen als een islamitisch-extremistische opstand, met 1500 doden als gevolg. De restanten van de IMU sloten zich later aan bij IS. Oezbekistan heeft overigens altijd geweigerd deel te nemen aan de Amerikaanse coalitie tegen IS.

Marcel de Haas, Ruslandkundige bij het Institute of Security and Global Affairs van Universiteit Leiden ziet weinig bewijs voor islamitische radicalisering in de regio. 'Volgens sommige experts zou president Karimov de radicalisering in zijn land hebben uitgebuit om militaire steun van de Russen en Amerikanen te krijgen. Dat was handig om in te zetten omdat iedereen een hekel aan moslim-extremisten heeft. Maar er zijn ook experts die zeggen dat het meevalt.'

Een vrouw bij de bloemenzee voor club Reina in Istanbul. Beeld afp

Voedingsbodem voor extremisme

Wel nuanceert De Haas de band tussen het Oezbeekse radicalisme en IS. 'Islamitische aanslagen krijgen al snel het stempel extremistisch en gematigde politieke oppositie wordt doorgaans als islamitisch extremisme weggezet.' Het is volgens hem onduidelijk in hoeverre IS echt actief is in Oezbekistan. 'Er zijn diverse extreem-islamitische groeperingen die zich allemaal tegen het Westen en tegen Rusland keren en een sharia-kalifaat willen stichten.'

Zeker is dat er een grote voedingsbodem is voor het extremisme van IS. Landen als Oezbekistan (na Karimovs dood sinds eind vorig jaar geleid door Shavkat Mirziyoyev), Tadjikistan en Kirgizië zijn al sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie instabiel, onder meer vanwege grensconflicten die het gevolg zijn van hun door de Russen getrokken grenzen en vanwege spanningen over water en energie. En het islamitisch radicalisme wordt overal hard onderdrukt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden