Wat heeft IS toch tegen Turkije?

Aanslag vliegveld Atatürk

Analyse IS-strategie Juist via luchthaven Atatürk vlogen de Syrië-gangers uit Europese landen naar hun roeping. Waarom koos IS juist dit doelwit?

Onder verzwaarde bewaking is woensdag op vliegveld Atatürk de gang van zaken zo normaal mogelijk hervat. Beeld EPA

De Turkse veiligheidsdiensten gaan ervan uit dat terreurbeweging Islamitische Staat (IS) achter de bloedige bomaanslag van dinsdagavond in Istanbul zit. 'Alle aanwijzingen suggereren dat dit een daad van IS was', aldus de Turkse premier Binali Yildirim woensdag. De aanslag, waarbij zeker 41 doden vielen, is niet door de terroristische groepering opgeëist, maar draagt gezien het doelwit en de werkwijze wel het oormerk van IS. De Koerdische PKK richt zich doorgaans op Turkse politieagenten of militairen.

De aanslag komt nagenoeg op de dag af twee jaar na het uitroepen van een 'kalifaat' in delen van Irak en Syrië. Het is niet de eerste aanslag van IS in Turkije, maar hij legt misschien meer dan ooit de ingewikkelde relatie tussen IS en Ankara bloot. Want waarom bliezen de jihadisten het vliegveld op waarvan hun buitenlandse strijders jarenlang gebruik maakten om naar Syrië af te reizen?

In de eerste jaren van de Syrische burgeroorlog - ruwweg van 2011 tot 2014 - legde de Turkse regering jihadisten op weg naar Syrië geen strobreed in de weg. Ankara leverde wapens aan extremistische organisaties zoals aan Jabhat al-Nusra en mogelijk ook aan IS, al ontkende president Erdogan dat indertijd ten stelligste.

Het was onderdeel van het ingewikkelde schaakspel dat de Turken speelden in de burgeroorlog die zich in hun buurland ontvouwde. Hun doel was de verdrijving van het regime-Assad. Niet IS en al-Nusra, herhaalde Erdogan keer op keer, zijn het grote kwaad, maar het regime-Assad.

Aanslagen in Turkije

12 januari 2016
Zelfmoordaanslag op Duitse toeristen in Istanbul - 13 doden

10 oktober 2015
Dubbele aanslag Ankara op Koerdische vredesmars - 102 doden

20 juli 2015
Bomaanslag in de Koerdische grensstad Suruç - 33 doden

Nuttig instrument

Bovendien zag Erdogan de jihadi's als nuttig instrument om de Koerdische aspiraties in Noord-Syrië te dwarsbomen. De Syrische Koerden maakten van de burgeroorlog gebruik om zich terrein toe te eigenen en een aaneengesloten autonome Koerdische regio aan zijn zuidgrens is een nachtmerrie voor Turkije.

Maar die strategie van 'leven en laten leven' is als een boemerang teruggeslagen. Grenssteden als Gaziantep, Sanliurfa en Adana werden erkende uitvalsbases voor IS en andere jihadistische groeperingen. Ze smokkelden van daaruit medicijnen en wapens naar Raqqa en begonnen uiteindelijk ook aanslagen op Turks grondgebied voor te bereiden. Vanuit het stadje Adiyaman, 180 kilometer boven Gaziantep, werden door IS-aanhangers meerdere aanslagen uitgestippeld, voordat ze naar Syrië vluchtten.

De kentering volgde eind 2014, begin 2015, toen de kritiek uit Europa en de Verenigde Staten op het Turkse opengrenzenbeleid aanzwol. Turkije zocht toenadering tot de internationale coalitie onder leiding van de VS. IS opende voor het eerst een Turkstalig propagandakanaal, Darul Hilafe, kort daarop gevolgd door een bijbehorend tijdschrift, Konstantiniyye.

Oorlog

Ankara begon de grenzen beter te bewaken en verklaarde IS de oorlog. Binnenlandse IS-cellen in heel het land worden sindsdien met regelmaat opgerold. Alleen al in 2016 arresteerde de Turkse politie naar eigen zeggen zo'n 820 IS-rekruten. Toch zei de Turkse president Erdogan in september nog tegen CNN dat de bestrijding van de - eveneens internationaal verboden - Koerdische PKK-beweging topprioriteit was, en niet IS.

'De aanslag op het vliegveld is de derde IS-aanslag op een Turks doelwit met toeristen', zegt Aaron Stein, Turkije-analist verbonden aan denktank Atlantic Council.

De precieze motieven van IS om Turkse doelen te raken blijven onduidelijk. Nemen ze wraak, omdat de Turken de grens hebben gesloten, of hopen ze de Turken het Syrische strijdtoneel in te lokken? Eerder deze week haalde Turkije nog de banden aan met Israël - kan dat ook een motief zijn?

De aanwezigheid van Amerikaanse gevechtsvliegtuigen, sinds juli vorig jaar, op de Turks luchthaven Incirlik is voor IS een 'big deal', zegt Stein. De aanslag van dinsdag is in dat verband te begrijpen als wraak voor Turkse deelname aan de bombardementen op IS-gebied. 'Eerder ging het vooral om Koerdische doelen, dus dit is een verschuiving.'

Islamitische Staat (IS) strekt zijn bloederige handen uit naar de rest van de wereld. Het aantal aanslagen neemt de laatste jaren toe, er vallen meer doden en er worden meer landen getroffen. Lees hier hoe belangrijk IS is in het internationale terrorisme.

Management of Savagery

Handboeken uit de IS-bibliotheek zoals Management of Savagery gaan uit van het creëren van chaos, zodat burgers gedwongen worden een kant te kiezen. 'Het grijze gebied elimineren', noemt IS dat. Op de laptop van een Turkse IS-leider die Turkse veiligheidsdiensten in januari vonden, troffen ze 26 doelwitten aan, mogelijk bedoeld om de Turkse staat te verzwakken en Turks-Koerdische spanningen te vergroten.

Stein denkt niet dat deze aanslag gevolgen zal hebben voor het Turkse beleid. Een grondinvasie door het Turkse leger, waarover sommigen speculeren, acht hij uitgesloten. 'Er is geen exit-strategie. De door Turkije gesteunde rebellen in het noorden zijn verdeeld, en in Damascus is geen zicht op een politieke oplossing. Daarnaast is Erdogan bang dat de Koerden profiteren van een nederlaag van IS. Liever wil hij dat andere Arabische rebellen in dat gat springen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.