Wat heeft de bezetting van het Maagdenhuis opgeleverd?

Amsterdamse studenten bezetten een jaar geleden het Bungehuis en het Maagdenhuis. Is er nu meer democratie en minder rendementsdenken op de Universiteit van Amsterdam?

Studenten van de Universiteit van Amsterdam demonstreren voor het Maagdenhuis. Beeld anp

Studenten die in het holst van de nacht een ruitje intikten. Daar begon het mee, een jaar geleden. Anderhalve week bivakkeerden ze in het Bungehuis, tot de mobiele eenheid ze er hardhandig uitgooide. Maar van ophouden wilden ze niet weten. Een dag later vielen de studenten het Maagdenhuis binnen, het bestuurscentrum van de Universiteit van Amsterdam, waar ze in de weken die volgden naar hartelust discussieerden, dansten en sliepen.

Het protest - aanvankelijk vooral gericht op het wegbezuinigen van kleinetalenstudies bij de faculteit geesteswetenschappen - ontaardde in een oproer over het bestuur van de hele universiteit. Bezetters en andere actievoerders klaagden onder meer over tijdelijke contracten van docenten, het vastgoedbeleid van de UvA, over het schimmige benoemings beleid op het Maagdenhuis en over diversiteit. Zelfs de wc's stonden ter discussie - die zouden volgens een deel van de actievoerders 'gender neutraal' moeten zijn.

Democratisering en rendementsdenken

Twee begrippen vormden de kern van de protesten: democratisering en rendementsdenken. Ze weerspiegelen het ongenoegen over het schrale academisch klimaat binnen de universiteit. Of beter gezegd: binnen een deel van de universiteit, want het overgrote deel van de actievoerders bestond uit 'alfa's' en 'gamma's': docenten en studenten bij talenstudies, geschiedenis, filosofie, politicologie en antropologie. De bèta's hadden veel minder problemen met de gang van zaken.

Na 44 dagen maakte de ME een eind aan de bezetting van het Maagdenhuis. Kort daarna stapte collegevoorzitter Louise Gunning op, die bakken kritiek over zich heen had gekregen vanwege de kille manier waarop ze de studenten toesprak - 'Dit is ons Maagdenhuis', zei ze op de eerste avond van de bezetting op bezitterige toon tegen een volle zaal studenten.

Hoe ging het verder? Nu - een jaar nadat de bezetting van het Bungehuis is begonnen - is de UvA nog steeds bezig zichzelf opnieuw uit te vinden. Zo zijn er twee commissies ingesteld. Eén die onderzoekt hoe de universiteit in het verleden met de financiën is omgegaan en één die de mogelijkheden voor democratisering en decentralisering onderzoekt. Over de hervormingsplannen uit die laatste commissie mogen medewerkers en studenten zich vervolgens uitspreken.

Sommige dingen zijn al veranderd. Zo schuift er sinds september een 'student-assessor' aan bij vergaderingen van het college van bestuur. Daarmee vervult de UvA een belofte gedaan tijdens de bezetting. En bij de zoektocht naar nieuwe decanen zijn de medezeggenschapsraden in een veel vroeger stadium betrokken dan in het verleden gebruikelijk was. Datzelfde geldt voor de sollicitatieprocedure voor een nieuwe collegevoorzitter - Gunning heeft nog geen opvolger - en een nieuwe rector-magnificus.

Voor de bezetters van De Nieuwe Universiteit, van wie de meesten weer gewoon in de collegebanken zitten, gaat dat allemaal niet ver genoeg. Zij willen echte democratie, waarbij bestuurders via verkiezingen worden gekozen. Maar het is de vraag of dat ooit gaat gebeuren. Een meerderheid van de UvA-gemeenschap lijkt daar weinig voor te voelen. Zullen geschikte kandidaten wel zin hebben in een verkiezing?, denkt de een. Wordt zo'n democratisch bestel geen vergadercircus?, vraagt de ander zich af.

Ondertussen vormt zich een nieuwe donkere wolk boven de universiteit. Onlangs bleek dat de UvA dit jaar 11 procent minder studenten wist te trekken dan het jaar daarvoor, wat tot nieuwe bezuinigingen zal leiden. Wat de oorzaak is van de verminderde interesse, is niet onderzocht. De dure huizen in de hoofdstad worden genoemd, maar ook de bezettingen. Die zouden zowel onrustmijdende studenten afstoten als jongeren die niet ten prooi willen vallen aan het rendementsdenken.


De hoofdrolspelers

'Het was ons om meer te doen'

Harriet Bergman, student, bezetter van Bungehuis en Maagdenhuis, actief lid van De Nieuwe Universiteit.

'Ja, er zit een student bij de vergaderingen van het college van bestuur. En er is één student en één docent betrokken bij de sollicitatieprocedures voor nieuwe bestuurders. Maar is dat democratie? Het was ons om meer te doen. Wij willen bijvoorbeeld dat docenten en studenten de decaan van een faculteit en het gehele college van bestuur kunnen kiezen. En we willen dat die decaan geen verantwoording aflegt aan het college van bestuur, maar aan de docenten en studenten van de faculteit waar hij werkt. Net zoals het college van bestuur geen verantwoording aflegt aan de minister, maar aan de faculteiten en de studenten. Maar dat gaat niet zo snel. Een cultuuromslag vergt tijd. 'Er is al wel iets veranderd. Zo is het afgelopen jaar de regel afgeschaft dat faculteiten alleen geld voor een student kregen als die binnen vier jaar zijn bachelordiploma haalde. Dat zou een prikkel moeten zijn om studenten snel te laten studeren. Maar het was ook een prikkel om een student niet meer te helpen zodra hij er langer over deed. De medezeggenschap heeft een belangrijke rol gespeeld bij het schrappen van die regel. 'Plannen om een gebouw te bezetten? Die hebben we niet. Maar ik kan me voorstellen dat over een paar jaar, als blijkt dat er niets is veranderd, opnieuw een opstand komt.'

'Het is een wankel evenwicht'

Frank van Vree, decaan van faculteit der geesteswetenschappen, waar de protesten vorig jaar begonnen.

'De onrust op de faculteit der geesteswetenschappen verdwijnt niet van de ene op de andere dag. Maar we hebben vooruitgang geboekt sinds de bezetting van het Bungehuis, al blijft het een wankel evenwicht. 'Eind 2014 schreven we een discussiestuk over de noodzakelijke bezuinigingen en hervormingen. Daarin stond een gematigd scenario en een radicaal scenario. Dat leidde direct tot paniek - ik heb onderschat hoe hoog de spanningen voor die tijd al waren opgelopen. Na de bezetting van het Bungehuis hebben wij besloten alle plannen in te trekken. We zijn als bestuur met de medewerkers en medezeggenschapsraden om de tafel gaan zitten en hebben afgesproken de problemen samen op te lossen. Tot nu toe gaat dat goed.
'En er is nog iets veranderd sinds de bezettingen. Ik vertrek per 1 september bij de faculteit. Op dit moment wordt gezocht naar mijn opvolger. Daar hebben docenten en studenten een belangrijke stem in. Toen ik zelf werd aangesteld, ging dat heel anders. Nadat het college van bestuur mij had gevraagd, voerde ik nog even een gesprek met de medezeggenschapsraden. Nu wordt de medezeggenschapsraad er eerder bij betrokken.'

'De bestuurders zijn nu huiverig'

Radboud Winkels, universitair hoofddocent bij de faculteit der rechtsgeleerdheid, tijdens de bezetting voorzitter van de centrale ondernemingsraad.

'Of de UvA beter is geworden van de bezetting? Op de korte termijn niet. We zitten na anderhalf jaar onrust met een verzwakt en onderbemenst college van bestuur. Er zijn twee vacatures, er staat iemand aan het roer die eigenlijk al weg had moeten zijn. De bestuurders lijken na de acties van vorig jaar huiverig om beslissingen te nemen. Vaker dan vroeger vraagt het college van bestuur de medezeggenschapsraad om advies. Dat is op zich goed, maar ik krijg ook de indruk dat ze bang zijn de zwartepiet toegeschoven te krijgen. 'Ontwikkelingen die voor de bezetting in gang zijn gezet, liggen nu stil. De samenwerking met de Vrije Universiteit bijvoorbeeld. En de samenwerking met de Hogeschool van Amsterdam is ook nog niet geëvalueerd. Het nieuwe college moet dat straks allemaal gaan vormgeven. 'Ondertussen is het debat op de universiteit ontzettend gepolariseerd. Er zijn felle discussies tussen voor- en tegenstanders van veranderingen. Die lees je terug in de universiteitskrant en je ziet ze in de medezeggenschapsraden. 'Sommige mensen zeggen dat de medezeggenschap is gegijzeld door actiegroepen. Ze hebben in de centrale ondernemingsraad sinds de vorige verkiezingen een nipte meerderheid. Zelf polderde ik als voorzitter, ik zocht standpunten die door zo veel mogelijk mensen gedragen werden. Nu vinden ze een meerderheid met één stem voldoende. Maar democratie is niet de wil van de meerderheid, vind ik. Democratie is de wil van een meerderheid die rekening houdt met de wensen van de minderheid.'

'We moeten niet veertig jaar terug'

Han van der Maas, hoogleraar methodologie aan de faculteit psychologie. Stelde vorig jaar met anderen een petitie op tegen de plannen van 'luidruchtige actiegroepen' en vóór het aanblijven van het UvA-bestuur.

'Het gaat eigenlijk heel goed met de UvA. Zowel het onderzoek als het onderwijs doet het goed in internationale vergelijkingen. Dit jaar hebben we wel het probleem dat het aantal eerstejaarsstudenten met 11 procent is afgenomen. Jammer, want er is nu minder geld, veel faculteiten moeten dus bezuinigen. Het staat niet vast waardoor de aanmeldingen zijn teruggelopen, maar het kan ook zijn dat de Maagdenhuisbezetting de universiteit een slechte naam heeft bezorgd. 'De bezetting was naar mijn mening ook een strijd van wetenschapsvisies. De actievoerders hebben vaak een achtergrond in de letteren, de sociale wetenschappen en de filosofie. Die vinden dat de universiteit een plek moet zijn van bildung. Terwijl de bèta's zich meer richten op onderzoek en opleiding. Wij waren wel tevreden. 'Wat het rendementsdenken betreft, hebben de bezettingen maar weinig effect gehad. Punt is dat er nou eenmaal geld verdeeld moet worden op de universiteiten en het is onvermijdelijk dat daar regels voor worden bedacht. Wat de democratisering betreft, hebben de bezetters wel iets bereikt, al vinden ze het zelf te weinig. Ik ben zelf niet tegen meer inspraak, maar de bezetters hebben daar nooit een duidelijk voorstel voor gedaan. Als het een kreet blijft, vrees ik dat we veertig jaar teruggaan naar de tijd dat de universiteit zich suf vergaderde. Terwijl die tijd besteed moet worden aan goed onderwijs en onderzoek.'

'Wetenschap geen eenheidsworst'

Amade M'Charek, hoogleraar antropologie van de wetenschap, betrokken bij RethinkUvA. Zij steunde de bezetters en gaf afgelopen jaar leiding aan de 'precommissies financiën en democratisering', die na de ontruiming van het Maagdenhuis werden ingesteld.

'Er knapte iets toen het college van bestuur naar de rechter stapte om de bezetters uit het Bungehuis te krijgen. Burgerlijke ongehoorzaamheid is een recht, daar moet je niet op reageren met een dwangsom van 100 duizend euro per dag. Zeker niet binnen een academische gemeenschap. Het top-downbeleid van het Maagdenhuis vloekt vaak met de realiteit en werkwijze op de werkvloer bij ons op de faculteit. 'Onze afdeling is bijvoorbeeld in de zomer van 2014 verhuisd. Na een lange periode in het Spinhuis, een eeuwenoud pand in de binnenstad, kwamen we met andere afdelingen van de maatschappij- en gedragswetenschappen in een soort bankgebouw op het Roeterseiland terecht. Daar heersten een clean desk policy en als je een affiche ophing, werd het weggehaald. Alles lijkt erop gericht om een soort corporate identity van de UvA te versterken. 'Het centrale beleid behandelt de universiteit als een eenheidsworst. Wat goed is voor de bèta's is ook goed voor de gamma's, is de redenering. Maar er zijn verschillen tussen vakgebieden. In de antropologie is het schrijven van een mooi boek heel belangrijk, iets dat niet telt in het huidige beoordelingssyteem. En bij de sociale wetenschappen willen we ook een rol vervullen in deze stad, in deze samenleving. Daarover denken en discussiëren. Dat staat onder druk. 'In dat opzicht was de bezettingsperiode een geweldig experiment. Er waren debatten, gastcollege's, yogaworkshops, kunst. Ze demonstreerde hoe de universiteit ook kan zijn. Ik verwacht dat de commissies die nu aan het werk zijn, suggesties doen over manieren om die creativiteit en energie meer op onze faculteit te krijgen.'


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden