Wat ging er mis met Jochum ten Haafs carrière? 'Ik zou met zo'n cv toch veel meer werk moeten hebben'

'Ik heb een mooie toekomst achter me'

De wereld lag aan zijn voeten, maar ergens nam de carrière van acteur Jochum ten Haaf een andere afslag. Wat ging er mis? Te grote mond? Te klein ego?

Foto Koen Hauser

Het was een regenachtige dag in juni, Jochum ten Haaf (39) stond op een strand ergens in Frankrijk en had geen idee wat hij moest doen. Als hij om zich heen keek, zag hij een kilometer aan trucks met camera's, licht- en geluidsapparatuur en zo'n honderdvijftig man filmcrew. Ergens tussendoor liep een grote man met een haakneus en blonde kuif, Christopher Nolan, regisseur van Memento, Inception, The Dark Knight, Interstellar en grote held van Ten Haaf. Nu had hij de leiding over Dunkirk. En Ten Haaf had geen script gekregen.

Een paar maanden daarvoor was hij gecast. Via zijn Londense agent deed hij auditie. Hij had er niet veel van verwacht, maar toch de rol gekregen. Ten Haaf moest de kapitein spelen van een op het strand vastgelopen Hollandse vissersboot. Op die vissersboot zoekt een groep Britse soldaten een veilig heenkomen en probeert, als het tij weer opkomt en de boot weer drijft, van het Franse strand te ontsnappen. Een fysiek zware rol. En Ten Haaf was niet helemaal in optima forma.

Want tegen het eind van haar zwangerschap kreeg zijn vriendin Rose opeens een enorme behoefte aan zoetigheid. 'Elke dag werden de taartjes en Magnums aangesleept.' Loyaal als hij is, deed Ten Haaf met zijn vriendin mee. Dat zette zich na de geboorte van hun dochter Mia met alle kraamvisite nog even door. 'Ik was altijd wel een beetje bollig, maar het liep een beetje uit de klauwen. Als ik nu foto's terugzie denk ik echt: ik heb me laten gaan.' Met een fysiek zware rol in het vooruitzicht besloot Ten Haaf het roer om te gooien. 'Daarbij dacht ik ook: ik zit in een Hollywood-film van Christopher Nolan met Tom Hardy. Het zal me niet overkomen dat ik daar als een klein rond bolletje naast sta.' Hij stopte met suiker, ging vier keer per week naar de sportschool en viel 18 kilo af. Toen hij op de set verscheen, bleek zijn kostuum te groot. 'You lost some weight', zeiden ze. Ik weet nou niet of ze dat fijn vonden.'

Maar daar stond hij dus, op het Franse strand, in de regen, zonder script. Nolan riep hem bij zich, checkte zijn kostuum en vertelde Ten Haaf dat hij in een drafje over het strand naar de gestrande boot moest lopen, erop klimmen, even om zich heen kijken en in het ruim verdwijnen. Dat deed hij. En nadat Nolan 'cut' had geroepen, liep Ten Haaf over het strand terug en bedacht wat hij in de tweede take anders zou doen. Misschien toch wat sneller lopen, of juist langzamer? En had hij wel goed naar de duinen gekeken? 'Nailed it in one take, sir' zei Nolan. En de draaidag zat er alweer op. Na Frankrijk waren er nog opnamen in Nederland, waar Ten Haaf de wateren bij Urk vrij goed leerde kennen. 'Ik heb bijna een week in het water gelegen, waar je in de film echt niets meer van terug ziet.'

Rond de eeuwwisseling was hij dé grote belofte, Neerlands nieuwe hoop. In 2002 speelde Jochum ten Haaf de rol van Vincent van Gogh in het toneelstuk Vincent in Brixton. Critici waren enthousiast. 'Fiercely played' schreef de The New York Times over zijn spel. The Guardian: 'Jochum Ten Haaf's Vincent has a perfect red-haired rawboned intensity.' The New Yorker noemde Ten Haafs spel 'fenomenaal'.

Ten Haaf zag de belangrijkste podia ter wereld, ging van het London National Theatre naar Whyndam's Theatre op West End en stak de oceaan over naar Broadway, waar zijn portret metershoge billboards sierde. Hij werd genomineerd voor een Evening Standard Award voor beste nieuwkomer, maar zag de prijs naar Jake Gyllenhaal gaan.

Jochum ten Haaf was, zoals hij het zelf zegt, the flavour of the week. In de boekenkast in zijn huis in Amsterdam staat een fotolijstje met een geschreven kaartje van Nicole Kidman. Ze was na afloop van de voorstelling naar zijn kleedkamer gekomen en had hem samen met haar moeder uit eten genomen. Kidman had net de scheiding met Tom Cruise achter de rug. 'Ze kon wel een opkikkertje van Jochum gebruiken'. Een paar dagen na het etentje kwam Ten Haaf op zijn kleedkamer en trof daar een bos bloemen aan, met een kaartje: 'Thank you for making me and mum laugh so hard.'

CV Jochem ten Haaf

17 december 1978 Geboren in Maastricht.

2001 Toneelschool Maastricht

2002 Theaterproductie Vincent in Brixton, West End, London.

2003 Vincent, Broadway, New York.
Charles II, televisiefilm BBC.

2003 Toneelgroep Amsterdam

2006 Sportman van de Eeuw.
Harvest met The Royal Court, West End, London

2007 Night-watching van Peter Greenaway

2007-2011 Nationale Toneel

2009 Vuurzee

2012 Steekspel, van Paul Verhoeven

2014 Warhorse

2017 Het Verlangen

2017 Vechtershart

2017 Dunkirk van Christopher Nolan.
Stem Vincent van Gogh ingesproken in Loving Vincent.

2018 Twee Oscar nominaties met Loving Vincent en Dunkirk.
Bankier van het verzet.
The Widow, Zuid Afrika.

Jochum ten Haaf woont samen met zijn vriendin Rose in Amsterdam. Ze hebben 1 dochter, Mia, van 2,5.

De wereld lag aan je voeten. Nu moet je het doen met een minuut screentime in Dunkirk. Waar is het misgegaan?

'Hans Kemna, een goede vriend van me, zei een tijd geleden: 'schat, je had een mooie toekomst achter je.' Als ik ooit een autobiografie schrijf, wordt dat de titel: 'Ik had een mooie toekomst achter me.' Nou ja, kijk. Het is heel dubbel. Ik mopper weleens en vraag me dan ook af waar het is misgegaan. Ik heb toch een rare acteercarrière. Er zit een vreemde continuïteit in. Ik zit nog wel bij de top, denk ik; ik kan er namelijk van leven. Ik hoor bij de 15 procent van de acteurs die fulltime dit werk kunnen doen. De laatste anderhalf jaar heb ik zoveel acteerwerk gedaan. Verlangen, Dunkirk, Van God Los, Vechtershart. En in maart komt Bankier van het Verzet in de bioscoop. Er is altijd wel werk.

Maar als ik naar toneel kijk... ik heb nooit meer echt grote rollen gehad. In een film ook niet. Soms moet ik mijn cv opstellen en als ik daarnaar kijk, denk ik: tja, ik zou met zo'n cv toch eigenlijk veel meer werk moeten hebben dan ik nu soms heb. Daar verbaas ik me weleens over.'

Foto Koen Hauser

Voel je een gebrek aan erkenning?

'Nee, dat is het probleem niet. Maar er komt weleens een Nederlandse film of televisieserie voorbij waar ik niet eens voor getest heb. Ik zeg niet dat ik alles kan spelen, verre van, maar... Ik zit niet helemaal onderin de kaartenbak, maar ook niet helemaal bovenin. Tegelijkertijd: ik heb op West End gespeeld, bij het National Theatre, op Broadway, bij de Royal Shakespeare Company en de Royal Court, bij Toneelgroep Amsterdam, het Nationaal Toneel; ik heb drie films van Peter Greenaway gedaan, ik heb een film met Paul Verhoeven gedaan, ik heb met Nolan een film gedaan. Wie in Nederland kan dat zeggen?'

Als het zijn acteercarrière aangaat, gaat Ten Haaf heen en weer tussen dankbaarheid en teleurstelling. Hij maakt zich geen illusies. Een goede vriend noemt hem de acteur met het kleinste ego van Nederland. Als hij over zijn ervaringen op de set van Dunkirk vertelt, doet hij dat als een liefhebber, als een jongetje dat zijn droom zag uitkomen en zijn idool Christopher Nolan kon ontmoeten. Een film bovendien die is genomineerd voor een Oscar. Net als Loving Vincent, de animatiefilm over Vincent van Gogh waar Ten Haaf de stem van Vincent insprak. De laatste woorden die bij je opkomen als je met Jochum ten Haaf praat, zijn 'ontevreden' of 'verbitterd'. Hij is nuchter, enthousiast en goedlachs. En heeft nergens spijt van.

Of misschien toch een beetje. 'Misschien had ik wel in Engeland moeten blijven. Ik was te ongedurig. Ik kwam net terug uit New York, waar ik op Broadway had gespeeld. Ik werd gevraagd bij Toneelgroep Amsterdam. Mijn Engelse agent zei dat ik geduld moest hebben, maar ik ging toch naar Amsterdam. Een week voordat ik daar zou beginnen, kwam er een telefoontje uit Engeland van mijn agent daar. Wes Anderson had me zien optreden op Broadway en wilde me hebben voor zijn nieuwste film The Life Aquatic, waar ook Bill Murray in zat. Maar mijn repetities in Amsterdam begonnen en ik kon dat gewoon niet meer afzeggen.'

Natuurlijk kon dat wel. Hij wilde het alleen niet vanwege een eerder voorval. Nadat hij in 2001 de toneelschool in Maastricht had afgerond, sloot Ten Haaf zich aan bij het Noord Nederlands Toneel in Groningen, waar Koos Terpstra zijn regisseur werd. Terpstra, die Ten Haaf meteen een contract voor drie jaar gaf, werd zijn mentor. Toen de mogelijkheid voorbij kwam om vijf maanden in Engeland te spelen, zei Terpstra dat hij dat moest doen. Maar toen kwamen West End en Broadway er nog eens achteraan. Ten Haaf wilde eigenlijk terug naar Groningen, maar zijn agent overtuigde hem in Engeland te blijven. Zo'n kans zou hij nooit meer krijgen. Hij bleef.

'Maar ik vond het moeilijk om met Koos te breken. Dus zoiets wilde ik niet nog een keer doen. Ik wilde niet zo iemand worden die heel opportuun doet als iets voorbij komt. Maar inmiddels weet ik dat het wel zo werkt. In de toneelwereld heerst een raar soort loyaliteit. De relatie met een regisseur lijkt een beetje op een liefdesrelatie. Hij kan zich ook beledigd voelen als je iets anders gaat doen. Maar aan de andere kant: drie jaar later zijn ze je vergeten.'

Ten Haafs grote mond helpt daar ook niet altijd bij. 'Ik zeg altijd wat ik vind, overigens zonder daarbij tactloos te zijn. Dat vind ik gezond, zeker als je aan het repeteren bent. Bij het Nationaal Toneel was ik het gewoon niet altijd eens met de manier waarop dat ensemble werd geleid en hoe de rollen werden verdeeld. Er waren mensen die altijd derde boom van achter stonden te spelen terwijl er van buiten zogenaamde sterren werden gehaald voor de grote rollen. Ik had het niet slecht, maar er waren mensen die er soms echt bekaaid vanaf kwamen. Dus daar ging ik me dan mee bemoeien. Ik trok vaak mijn mond open en dat werd me niet altijd in dank afgenomen. Ik denk dat er een beeld is van mij dat ik lastig ben.'

Foto Koen Hauser

Had je misschien ook meer je ellebogen moeten gebruiken, of jezelf juist meer laten zien, ook buiten het toneel, in televisieprogramma's bijvoorbeeld?

'Ja, misschien. Kijk, ik ben heel ambitieus. Toen ik op de toneelschool zat, wilde ik me ontzettend graag bewijzen. Toen kwam Vincent in Brixton voorbij. En toen dat klaar was, merkte ik opeens dat er iets in mij verdwenen was. Ik had aan iedereen laten zien dat ik op het allerhoogste niveau heel goed was. Ik heb destijds ook tegen mensen in mijn omgeving gezegd dat ik me nooit meer zorgen zou hoeven maken over werk. Nou, dat had je gedacht.'

'Het heeft mij ook altijd wel meegezeten. Ik heb misschien nooit echt heel erg mijn best moeten doen om rollen te krijgen. Een paar jaar geleden werd ik ook gevraagd voor Wie is de Mol?. Maar dat ga ik gewoon niet doen, dat vind ik onzin. Eigenlijk doet dat afbreuk aan je beroep. Maar misschien dat ik meer in beeld zou komen als ik dat soort dingen wel zou doen en dat dat misschien weer zou helpen bij het krijgen van bepaalde rollen. Ik ga ook bijna nooit naar premières. Ik voel me altijd beetje opgelaten, zelfs op mijn eigen premières. Op een rode loper ben ik toch altijd verrast dat mensen opeens een foto van me willen maken.'

Ten Haaf moet nog 40 worden, maar is desondanks met zijn bijna twintig jaar ervaring een routinier in de theaterwereld. Hij ging van Maastricht naar Groningen, van Londen tot New York, speelde op grote, imponerende podia tot in kleine, intieme zaaltjes.

Je kent de wereld en de mensen. Dan neem ik aan dat je ook de verhalen over seksueel misbruik en grensoverschrijdend gedrag kent?

'Als wij op tournee waren, zaten we maanden met elkaar in een bus. De eerste maand heb je nog wel een goed gesprek, maar daarna vliegen de obsceniteiten je om de oren. Of je komt naakt de kleedkamer binnen lopen en iedereen moet erom lachen, dat soort dingen gebeuren. Ik heb dat altijd ervaren als een grote vrijheid. Op de toneelschool moesten wij ook geblinddoekt voelen aan elkaars lichaam. Dan moest je raden wie het was. Als je de context niet kent, klinkt het misschien niet oké, maar de lering daaruit was dat het ook maar vlees is. Het gaat ook niet alleen over seksuele vrijheid, het gaat over het overwinnen van schaamte. Wij zijn acteurs. Dit is mijn lijf, hiermee moet ik het doen. Er zitten allerlei mankementen aan, dingen die ik liever anders had gezien. Maar door over die schaamte heen te stappen, durf ik wel bij Toneelgroep Amsterdam mijn kleren uit te trekken, naakt bovenop Halina Reijn te gaan liggen en pulserende bewegingen te maken.

'Een tijdje geleden hoorde ik over een oud-balletleraar van me op de toneelschool die allemaal dingen gedaan zou hebben. Ik las iets over een oefening waarbij hij in je armen sprong en dan van je af gleed en dat je dan wel eens een bal langs je wangen voelde glijden. Tja, het is wel ballet hè. Ik bedoel, als ik kijk naar een dansuitvoering zie ik dat soort dingen ook gebeuren. Wij deden ook aan gemengd douchen. Had ik het laatst nog met een klasgenote over, die had dat nooit als vervelend ervaren. Er is natuurlijk ook een verschil tussen seksueel machtsmisbruik en een bepaalde vorm van ongepastheid.'

Maar seksueel machtsmisbruik is iets anders. Tegen mensen met ambitie, die buiten het wereldje staan, zeggen: kom maar hier, ik ga je bijles geven en trek je kleren maar uit; dat is absoluut uit den boze. Stel dat ik les zou gaan geven op de toneelschool: dan blijf ik met mijn poten van de leerlingen af. Gewoon, om überhaupt enige distantie te bewaren.'

Komt er nog wat voort uit je rol in Dunkirk?

'Eind februari ga ik een Engelse Amazon-serie doen, The Widow, met Kate Beckinsale. Die wordt gedraaid in Zuid-Afrika en ik zit in vier afleveringen. Hoe meer credits je hebt zoals Dunkirk, hoe sneller mensen geneigd zijn te zeggen: oh ja, die is waarschijnlijk wel goed. Als je goed genoeg bent voor een Nolan-film... Dus ik hoop dat het zo wel een beetje doorgaat.'

Foto prive

Zou je, zoals je collega Michiel Huisman, bereid zijn naar Los Angeles te verhuizen om dichter op het vuur van Hollywood te zitten?

'Niet voor een acteercarrière. Daar geloof ik ook niet zo in. Bovendien komen steeds meer producties naar Europa om hier te draaien vanwege alle belastingvoordelen. Dus de vraag naar Europese acteurs wordt steeds groter.'

Maar voor een nieuwe carrière als scenarist zou Ten Haaf best de oversteek willen maken. Sinds een paar jaar schrijft hij films en series. Samen met vriend en schrijfpartner Mischa Alexander (All Stars, Scheepsjongens van Bontekoe) schreef hij zes afleveringen voor Dokter Tinus (SBS 6) en Heer en Meester, de misdaadserie met Daan Schuurmans, die werd uitgezonden door Omroep Max. 'Schrijven vind ik het leukste om te doen. Het fijne daaraan is dat ik mijn huis niet uit hoef, heerlijk. En alles kan: ik lever m'n script af en je zoekt het maar uit.'

Ergens in Ten Haafs huis, tussen de honderden superheldenstrips, vampierboeken en het speelgoed van zijn dochter, ligt zijn magnum opus. Een omvangrijk script over het personage Van Helsing, de Nederlandse wetenschapper uit Dracula van Bram Stoker. Een thriller, tragedie en horror ineen. 'House of Cards met vampiers' noemt Ten Haaf het project, dat eerst één film was, toen een trilogie en nu een volledige televisieserie. Mischa Alexander en hij schreven vijftien versies. Paul Verhoeven bemoeide zich ermee en Jan de Bont wilde het maken, maar kreeg de financiën niet rond. 'Als je het echt goed wil maken, kost het 3 à 4 miljoen euro per aflevering. We zijn bij Netflix geweest. Die vinden het te gek, maar die willen weer een kant-en-klaar pakket: je moet zelf met een producent, showrunner, regisseur enzo komen.'

Waar komt die vampierobsessie vandaan?

'Als jongetje van 7 zag ik Salem's Lot, de verfilming van het boek van Stephen King. Die was 's nachts op televisie en ik had 'm opgenomen. De volgende ochtend ben ik heel vroeg opgestaan en zette ik die film aan. In een scène ligt een gearresteerde man in een cel en hij hoort opeens geratel. Hij ziet schaduwen en er gaat een witte hand met lange nagels langs de celdeur. Die springt open en dan, na anderhalf uur, zie je pas voor het eerst die vampier. Nou jongen, ik schrok zo erg dat ik letterlijk van de bank viel. Jarenlang was ik als de dood voor vampiers en sliep ik, ook in de zomer, met mijn dekbed opgetrokken tot onder mijn kin. Dan konden ze me niet bijten. Nu nog, als ik die film aan mensen laat zien, moeten ze altijd een beetje lachen. Maar ik vind 'm nog steeds heel eng.'

Hoe meer Ten Haaf schrijft, hoe meer hij thuis kan werken. En hoe meer hij thuis kan werken, des te meer tijd kan hij ook doorbrengen met zijn dochter Mia van 2,5. 'Een allesverterende liefde' noemt Ten Haaf het. Een paar jaar geleden zeiden hij en zijn vriendin Rose nog tegen elkaar dat ze ook wel gelukkig zouden zijn als ze geen kinderen zouden krijgen. 'Maar nu denk ik er heel anders over. Je hebt mensen die er bewust voor kiezen geen kind te nemen. Dat is toch een vorm van armoede. Ik probeer weleens na te denken over wat haar nog allemaal te wachten staat. Ik ben 37 jaar ouder dan zij, al die dingen die zij nog gaat meemaken... Ik ben altijd vrolijk als ik haar zie. Het is de intiemste band die je kunt hebben. En tegelijkertijd weet je dat het op een gegeven moment niet meer zo is. Er komt een moment voor haar dat de intiemste band die ze heeft niet meer met mij is.'

Foto Koen Hauser

Dat is verdrietig.

'Maar dat is ook hoe het hoort. Anders was ik Woody Allen.'