Wat ging er mis met 'de Obama' van Italië?

De Italiaanse verkiezingen van zondag spelen zich af op de flanken van links en rechts populisme. De klappen vallen in het midden, bij oud-premier Matteo Renzi. Wat ging er mis met 'de Obama van Italië'?

De leider van de Italiaanse sociaal-democraten, ex-premier Matteo Renzi, omringd door de pers op campagne in Napels. Beeld epa

1. Matteo Renzi zelf

Toen Matteo Renzi (43) in 2014 als jongste premier van Italië aantrad, zagen veel van zijn partijgenoten hem als de Italiaanse versie van Barack Obama. Hij was als een frisse wind die het vastgeroeste Italië eindelijk ten goede zou veranderen.

Het liep anders voor de leider van de sociaal-democratische Partito Democratico (PD). De krant La Repubblica vatte maandag het dilemma waarmee linkse Italianen momenteel worstelen pijnlijk samen: 'Wat is het grotere kwaad: stemmen op Renzi of rechts laten winnen?'

Renzi heeft twee misrekeningen gemaakt. Voor veel Italianen was een stem voor de Partito Democratico jarenlang een stem tegen Silvio Berlusconi. Maar toen na 2013 de rechtse Berlusconi en zijn beweging langzaam van het toneel leken te verdwijnen en de populistische onvrede zich meer op links verzamelde bij de nieuwe Vijfsterrenbeweging, besloot Renzi dat de toekomst voor zijn partij zich in het politieke midden bevond. Hij stuurde aan op een breuk met de linkse 'oude garde' en richtte zich op de vorming van een grote progressieve centrumpartij.

Het mislukte. De linkervleugel brak met de partij - die fractie haalt zondag onder de naam Liberi e Uguali 6 procent van de stemmen. Maar Renzi wist in ruil daarvoor niet op rechts aanhang te winnen. Zeker niet toen Berlusconi aan een comeback ging werken.

De tweede misrekening was het debacle in 2016 met het referendum over een nieuwe grondwet. Toen beloofde Renzi de politiek te verlaten als Italië tegen zijn plannen zou stemmen. Van de Italianen stemde 60 procent tegen en Renzi trad af als premier. Maar: hij verliet de politiek allerminst. Het bedrog wordt hem door veel kiezers en partijgenoten aangewreven.

Zo is Renzi een 'alien', een buitenstaander die niets van Italië begrijpt. Een arrogante 'bezetter' die alleen luistert naar een klein clubje vertrouwelingen en zich tegenover anderen als 'verrader' gedraagt. Parlementslid Nicolo Fratoianni formuleerde de in links Italië zwaarst denkbare belediging: 'Hij heeft het slechter gedaan dan Berlusconi.'

'Heel veel Italiaanse kranten hebben over mijn karakter geschreven', zei Renzi eerder deze campagne tegen een groep buitenlandse media, waaronder de Volkskrant. 'Maar iemand die een land wil veranderen, heeft nu eenmaal karakter nodig. En natuurlijk heb ik ondertussen fouten gemaakt. Maar kennen jullie die tekst van Samuel Beckett? Steeds geprobeerd. Steeds gefaald. Geeft niet. Probeer het opnieuw. Faal opnieuw. Faal steeds beter. Dat geldt voor iedereen, dus ook voor mij.'

2. De worstelende sociaal-democratie

'De PD kampt met hetzelfde probleem waar socialisten in heel Europa mee kampen', zegt Emma Bonino, lijsttrekker van de tweede partij in de linkse coalitie van Renzi, PiuEuropa. 'Misschien zijn de partijen allemaal te afwachtend geweest, te gesloten, te zeer in zichzelf gekeerd. Ze zijn verouderd en zouden eigenlijk hun manier van politiek bedrijven moeten heroverwegen.'

Zoals op meer plekken in Europa worstelt de Italiaanse sociaal-democratische partij de laatste jaren inderdaad pijnlijk met haar identiteit. Veel van de oorspronkelijke idealen zijn verwezenlijkt, terwijl nieuwe maatschappelijke problemen waarmee de achterban worstelt door andere partijen zijn opgepakt. Dat gebeurde eerder in Griekenland, waar Pasok in 2015 kelderde van 43,9 procent naar 6,3 procent en het eindigde voorlopig in september in Duitsland, waar de SPD het laagste aantal stemmen haalde sinds 1949.

De Italiaanse neergang was een van de redenen dat de frisse Matteo Renzi naar voren werd geschoven. Maar ook hij stelde zijn achterban teleur, bijvoorbeeld door in de kredietcrisis - de veroorzaker van een enorme armoede en werkloosheid in Italië - ogenschijnlijk de kant van de banken te kiezen.

Dat Renzi dit juist deed om de zwakkere in de samenleving te ontzien, is moeilijk uit te leggen aan zijn aanhang van weleer, die zijn heil daarom zoekt bij anti-establishmentpartijen als de Lega en de Vijfsterrenbeweging. Omdat hetzelfde geldt voor veel Italiaanse jongeren, bestaat het ooit zo trouwe PD-electoraat nu vooral uit gepensioneerden.

Matteo Renzi Beeld afp

3. Regeren over twee crises

Renzi regeerde in tijden van de kredietcrisis en hij slaagt er niet in de Italianen ervan te overtuigen dat hij daaraan iets heeft gedaan.

'Het gaat niet slecht, ook al beweren de uitbaters van de angst het tegenovergestelde', zei hij in zijn gesprek met de buitenlandse pers. 'Toen ik aantrad, zat Italië in een zware crisis. Het binnenlands product daalde met een percentage van 2,3 en de werkloosheid stond op 13 procent. Vandaag de dag groeit het binnenlands product met 1,7 procent en is de werkloosheid gedaald tot onder de 11 procent.'

Dat geldt voor veel meer cijfers: de export stijgt licht, het aantal faillissementen begint af te vlakken, de banken zijn stabieler. Het gaat heel voorzichtig iets beter met de Italiaanse economie, herhaalt Renzi steeds op zijn campagne. Maar het mag niet baten.

En natuurlijk kwamen sinds 2014 ook ruim 600 duizend migranten aan in Italië, met alle mogelijke ontwrichtende gevolgen voor de samenleving in Italiaanse steden en dorpen. Pas sinds eind vorig jaar beginnen die aantallen voorzichtig aan een daling.

Maar ook hier geldt: voor de PD komt die daling te laat. Veel teleurgestelde Italianen stemmen zondag vanwege de migratiecrisis voor het eerst in hun leven rechts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden