'Wat ging er mis bij rechts?'

Den Haag verkeert deze weken in politieke rust, hooguit af en toe door een volgende Eurocrisis opgeschrikt. Tijd dus voor een tweeledige evaluatie van de politieke situatie, nu het meest opvallende jaar - laat ik het nog (even) neutraal formuleren - uit de naoorlogse parlementaire geschiedenis ten einde is.

Beeld anp

Een jaar geleden zaten we midden in de formatie, die een tijd lang op
Paars-Plus leek af te koersen, tot de VVD terugschrok voor de protesten uit dat deel van haar subsidieverslaafde achterban dat bang was dat door zo'n coalitie de geluksmachine van de villa-afbetalingsbijstand stilgezet zou worden. Zodoende zitten wij en de rest van Europa nu met Rutte.

Vandaag daarom de vraag: wat ging er politiek mis bij rechts? De
volgende keer: wat ging er politiek mis bij links?

Wat ging er politiek mis met rechts? Die vraag zal op het eerste gezicht misschien verbazen, omdat rechts immers zozeer zijn zin heeft gekregen, dat het rancuneuze deel ervan nu dagelijks zijn vingers bij het wegbezuinigen van de cultuur en het wegasfalteren van de natuur af kan likken.

Achterban
Maar dat is dan ook meteen al een ding dat er mis ging bij rechts: dat de twee traditionele rechtse partijen, teneinde het platste deel van hun achterban of naar de PVV overgelopen voormalige achterban te kunnen plezieren, de beschaving in de uitverkoop hebben gedaan, en Winsemius en Wijffels als laatste criticasters op een mastodontenzijspoor hebben gerangeerd.

Om dan nog van de rechtsstaat te zwijgen: uit politiek opportunisme wordt nu al een jaar lang stelselmatig bij het fundamenteel problematische van de PVV weggekeken. Minister na minister verklaart dat er niets aan de hand is, en de premier zelfs dat we met een heel normale partij hebben te doen. Geen bewindsman die zo om zijn as moest draaien om recht te praten wat hij in een vorig leven nog zelf voor krom had verklaard als Gerd Leers.

Het is dat opportunisme van een deel van de elite dat sterk aan de jaren dertig herinnert, toen ook allerlei opvattingen die men even eerder nog als volstrekt onfatsoenlijk beschouwd zou hebben, plots voor hele serieuze ideeën werden versleten. Ook al lag het KNMI tóen nog niet onder vuur. En daarbij blijken er altijd weer lui op te duiken die jarenlang heel hoog vanaf de ene toren blazen om dat nu niet minder hoog vanaf de tegenoverliggende toren te doen.

Waakzaam
Misschien is die enorme bereidheid tot aanpassing aan de toevallige
tijdgeest nog wel het meest verontrustende: een gebrek aan moreel kompas. Ruttes belofte indertijd aan de schaarse critici in zijn partij dat hij waakzaam zou blijven, is grotendeels gebakken lucht gebleken. Dat de Wilderscoalitie daardoor mentaal zover zou ontsporen konden we bij haar aantreden nog niet zeker weten, al liet zich dat op grond van enige kennis van het Nederlandse volkarakter natuurlijk wel reeds vermoeden.

Overigens springt daarbij wel een groot verschil in het oog tussen CDA en VVD. Bij het CDA wordt er tot op vandaag zichtbaar mee geworsteld - niet alleen de verkiezing van Ruth Peetoom tot partijvoorzitter getuigt daarvan, maar ook al het massale verzet op het partijcongres afgelopen herfst, toen nog een derde van de voor voldongen feiten en daarmee tussen de keuze uit snelle of langzame zelfmoord gestelde afgevaardigden toch voor het eerste durfde te kiezen. De meerderheid niet - en daarom zet zich, met een foute partijleider aan het hoofd die geen partijleider mag heten, de electorale aftakeling in de peilingen dus nog even voort.

Maar wordt er in de CDA in elk geval mee geworsteld, bij de VVD heerst de intellectuele en morele stilte van het graf. Dat is niets nieuws - die heeft daar, van de korte periode van tussenpaus Frits Bolkestein afgezien, eigenlijk altijd geheerst - maar vergt wel een historische verklaring. Het heeft niet alleen met de intellectuele lichtgewichtigheid van Rutte zelf te maken, die daarmee ook als persoon als een bleke schaduw afsteekt bij de laatste liberale premier, Cort van der Linden.

Anti-PvdA
Het CDA is qua herkomst grotendeels een emancipatiepartij - voor
gereformeerden en katholieken, de CHU bestond wel uit gezeten hoge heren - en de VVD is dat niet. De VVD vormt in zekere zin een voortzetting van de handelsregentenkliek uit de oude Republiek met andere middelen, en dat verklaart deels haar sterk pragmatisch-onideologische en platvloers-materialistische karakter. Ze is vooral een anti-partij: anti-PvdA.

Anders dan de meeste Europese liberalen, die in de negentiende eeuw het parlementaire stelsel op taaie vorsten moesten bevechten, wierp het jaar 1848 die de Nederlandse zonder veel sores in de schoot. Koning Willem II veranderde echt niet vanwege de studeerkamerbaksels van onze nationale pilaarheilige Thorbecke in één nacht van conservatief in liberaal: die deed het vooral uit angst voor het overslaan van de revolutie die voorbij Zundert en Zevenaar door heel Europa gierde in zijn koninklijke broek.

In feite had de Nederlandse bourgeoisie al twee eeuwen eerder getriomfeerd: in 1648, met het geslaagde verzet tegen Spanje. Dat was eenverzet tegen de opbouw van de moderne staat die Philips II voor ogen stond, en die er in Nederland toen dus ook niet kwam.

Vrijheidsbegrip
Anders dan elders in Europa, waar de liberalen in hun verzet tegen de
absolutistische monarchie een positief vrijheidsbegrip ontwikkelden - vrije burgers gebruiken de staat om samen bepaalde doeleinden te bereiken - zegevierde bij ons zo een negatief vrijheidsbegrip: we willen bij de profijtelijke handel gewoon nergens last van hebben, dus ook niet van een staat.

Dat is nog steeds zo, en verklaart waarom de VVD ook nu in Wilderstijden weer zo moeiteloos de verheffingsmoraal van het burgerschap voor de laag-bij-de-grondse materie van het consumentendom heeft ingeruild.

Thomas von der Dunk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden