'Wat ging er mis bij links?'

Na de vorige column van Thomas von der Dunk over wat er mis ging bij rechts, nu - zoals aangekondigd - eentje over wat er mis ging bij links...

D66-leider Alexander Pechtold en premier Mark Rutte Beeld anp

De keuze van het thema zal minder uitleg vergen, aangezien links immers de formatie verloren heeft, en daardoor grotendeel buiten spel is komen te staan.

Onverantwoordelijk
Rutterechts regeert met 76 zetels alsof het daarmee een soort absolute volmacht gekregen heeft namens het hele Nederlandse volk. Kenmerkend is de manier waarop Donner de gemeentes als 'onverantwoordelijk' kapittelde toen die niet voetstoots met zijn dictaat accoord gingen. En dat Hero Brinkman, zelf intern al langer dictatoriale verhoudingen gewend, opriep om hard tegen
'weigerburgemeesters' op te treden - alsof de (meestal met veel grotere meerderheden) gekozen gemeentebesturen over minder democratische legitimatie beschikken dan dit de-meerderheid-plus-één-kabinet.

Juist vanwege dat laatste was voor links het afgelopen politieke jaar het jaar van het 'net niet': al net niet bij de Tweede Kamerverkiezingen verhinderd dat de Wilderscoalitie een meerderheid kon halen, vervolgens net niet bij de Statenverkiezingen verhinderd dat die in de Eerste Kamer bij de gratie van de SGP-God verder kon.

En de grootste linkse partij, de PvdA, net niet de grootste - in juni
2010 scheelde het maar één zetel, en als de stembus een week later was opgesteld, was het mogelijk net omgekeerd geweest.

Het daaropvolgende verloop van de formatie bewijst in elk geval, omdat Rutte daarin op grond van die ene zetel meer steeds het morele recht op het initiatief werd toegeschreven, het ongelijk van Femke Halsema die - vanuit particulier GroenLinks-partijperspectief begrijpelijk - verkondigd had dat het er niet toe deed wie de grootste werd (en dus het voortouw zou mogen nemen en vervolgens vermoedelijk de premier zou mogen leveren), maar alleen
dat er geen rechtse meerderheid zou zijn.

Beide was daarentegen belangrijk - en toen die rechtse meerderheid er uiteindelijk toch kwam, werd dat andere - wie de grootste zou worden - dat destemeer. Zekerheid dat het met Cohen als officiële spil in de formatie uiteindelijk anders zou zijn gelopen, bestaat uiteraard niet - mogelijk zou Rutte ook dan, met z'n 76 rechtse zetels en de regelmatige terugkoppeling naar Verhagen en Wilders in het achterhoofd, het linkse drietal met zijn slikken-of-stikken-nota met ononderhandelbare strijdpunten hebben gechanteerd en er vervolgens uit hebben gemanouvreerd.

Breuken
Dat links toen onvoldoende vuist kon maken, en nog steeds onvoldoende vuist kan maken, heeft diverse oorzaken. Om te beginnen inhoudelijke: de linkse partijen vormen ideologisch geen eenheid, en waar links altijd meer politieke pretenties heeft dan rechts (dat, zeker in de VVD-variant, veel eerder vindt dat de politiek vooral zo min mogelijk moet doen) leidt dat sneller tot principiële breuken.

Bij de eventuele linkse meerderheid zou nu bovendien ook de ChristenUnie opgeteld moeten worden, die sociaal-economisch inderdaad het linkse geweten van het CDA vormt, maar sociaal-cultureel natuurlijk haaks op D66 en GroenLinks als de twee meest uitgesproken libertijnse partijen staat.

Rouvoet en Pechtold samen in één kabinet: dat was de duivel opsluiten bij het wijwater, waarbij ik even in het midden laat wie dan van beiden de rol van duivel en wie die van het wijwater op zich nemen zou (gereformeerden hebben het traditioneel immers niet zo erg begrepen op zulke paapse attributen).

Niet toevallig lag Rouvoet, vanwege de koerswijziging van de afgelopen jaren, na de kleine eigen verkiezingsnederlaag onder vuur van zijn meer traditioneel ingestelde achterban.

Maar ook de CU buiten beschouwing latende, zijn de linkse partijen
moeilijk op één lijn te brengen. Sociaal-economisch, als het gaat om
flexibiliteit versus zekerheid, zijn D66 en SP als water en vuur, met
GroenLinks sinds Halsema meer in het liberale, en de PvdA sinds Cohen meer in het socialistische kamp.

Conservatieve benadering
Kiest links voor enorme verandering of voor behoud van de bestaande
verzorgingsstaat? Meer voor de insiders of meer voor de outsiders? De SP heeft hier in haar conservatieve benadering in de praktijk meer gemeen met de PVV dan met D66. En hetzelfde geldt zodra het woord Europa valt.

Europa stelt links bovendien voortdurend voor lastige strategische
vragen, omdat de PVV hier, de dominante anti-Europese onderbuik van Nederland ten volle uitbuitend, binnen de coalitie als freerider opereert: het kan ongestraft het volkssentiment bedienen en zich aan de verantwoordelijkheid voor vervelende maatregelen onttrekken omdat drie linkse partijen - en met name de voor een meerderheid onmisbare PvdA - toch weer elke keer 'hun verantwoordelijkheid' nemen, om dan noodgedwongen passief te moeten afwachten wat De Jager met die halfblanco cheque vervolgens in Brussel doet. Wat, zoals Pechtold eens terecht opmerkte, als zij een volgende keer
zouden weigeren de telefoon op te nemen?

Chantage

Inderdaad - maar Rutte speculeert er duidelijk (en voorlopig met succes) op dat ze dat zullen blijven doen, omdat de ondergang van de coalitie hen niet de ondergang van Nederland waard zal zijn. Een effectief gemeenschappelijk antwoord op deze chantage gevonden hebben PvdA, GroenLinks en D66 nog niet, laat staan een gemeenschappelijk schaduwkabinetachtig tegenprogram.

Daarbij speelt ook een rol dat ze tegelijk elkaars concurrenten en
zodoende electoraal communicerende vaten zijn, zodat degene die er in de peilingen slechter voor staat meer de noodzaak tot samenwerking inziet dan degene met wie het even beter gaat - en dat zijn ze zelden alle drie tegelijk.

Thomas von der Dunk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden