Wat General Motors was voor Flint, Michigan, is het gevangeniswezen voor Veenhuizen

Opnieuw vreest gevangenisdorp de sluiting van een justitiële instelling.

De bus van het Museum toert door het dorp. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Het is een kunst de tijd te nemen om weinig te zeggen. Maar Sander Dekker beheerst die redenaarsgave uitstekend. Als gevangenisdirecteur Marie-Anne de Groot de minister van Rechtsbescherming op de binnenplaats van penitentiaire inrichting Esserheem in Veenhuizen probeert te ontzetten uit een schare journalisten (‘we moeten door’), slaat hij haar hulp af. ‘Nog even. Natuurlijk begrijp ik de ongerustheid onder het personeel’, zegt hij. ‘Maar er staan op dit moment heel veel cellen in Nederland leeg. Dat kan niet eeuwig zo blijven.’

Noorse gedetineerden

Officieel is Dekker naar Drenthe gekomen om de nieuwe vadervleugel in Esserheem te openen (zie inzet onderaan). Maar zijn gedachten zullen vooral drie kilometer verderop zijn, bij Norgerhaven, de enige andere nog overgebleven gevangenis in het dorp. Want nu de 242 Noorse gedetineerden die er de afgelopen drie jaar bivakkeerden deze zomer vertrekken, staat het voortbestaan van die locatie opnieuw op de tocht. En daarmee zo’n 250 banen in een regio waar werk niet komt aanwaaien.

‘Jullie hebben vast vragen over de toekomst van Norgerhaven’, had de woordvoerder van de gevangenis al voorzien. ‘Die hebben wij zelf uiteraard ook. Maar verwacht daarover vandaag geen scoop.’

De Vadervleugel in Esserheem. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Ja, de minister kent de belofte die toenmalig staatssecretaris Fred Teeven in 2015 deed. Mochten de Noren vertrekken, zegde Teeven toe, dan zullen de cellen in Veenhuizen opnieuw met Nederlandse gedetineerden gevuld worden. Maar dat was ‘de vorige ronde’, zegt Dekker nu. Net als eerder in antwoord op Kamervragen houdt hij slagen om de arm. ‘We gaan er heel zorgvuldig naar kijken.’ Voor de zomer belooft hij uitsluitsel te geven over alle gevangenissen in Nederland.

Werkgelegenheid

Vanaf 8 uur vanochtend hebben regionale bestuurders al op de minister ingepraat. Ze zijn in Drenthe gewend te lobbyen, maar nu moet er ‘een tandje bij’. ‘De werkgelegenheid die de gevangenissen bieden is van groot belang voor de regionale economie, de leefbaarheid in Veenhuizen en de omliggende dorpen’, aldus gedeputeerde Henk Brink (VVD).

Wat General Motors was voor Flint, Michigan, is het gevangeniswezen voor Veenhuizen. Niet alleen de aorta, ook het kloppend hart. ‘Het bijzondere verhaal van Veenhuizen’, zoals de provincie het noemt in de poging Dekker te overtuigen.

Dat verhaal gaat al bijna twee eeuwen terug. Landlopers en onaangepasten uit de grote stad werden naar Drenthe gestuurd om heropgevoed te worden in de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. De geschiedenis herleefde in 2016 met Het Pauperparadijsde succesvolle theatervoorstelling naar het gelijknamige boek van Suzanna Jansen. Koning Willem-Alexander kwam afgelopen vrijdag nog naar het nabijgelegen Frederiksoord om het tweehonderdjarig bestaan van de Maatschappij te vieren. De Koloniën staan op de nominatie Unesco-werelderfgoed te worden.

Een buitengang rondom de binnenplaats. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Gesloten gemeenschap

Eind negentiende eeuw nam het Rijk de drie grote gestichten in Veenhuizen over om er strafinrichtingen van te maken. Tot in de jaren tachtig was Veenhuizen letterlijk een gesloten gemeenschap. Gevangenen liepen er rond, de huizen met stichtelijke opschriften zoals ‘Orde en Tucht’ werden enkel door gevangenispersoneel bewoond.

De poorten zijn inmiddels opengegaan. ‘Maar Veenhuizen, dat ís de gevangenis’, zegt Karin Landman. Ze is 21 jaar bewaarder en voorzitter van de ondernemingsraad. Vijfhonderd tijdelijke gasten herbergt het dorp van elfhonderd inwoners. De boevenbus van het Gevangenismuseum rijdt toeristen door de straten waar het verleden in het heden uitmondt. ‘Veenhuizen boeit’ is de wervende slogan op het informatiecentrum – maar hoe lang nog?

Landman zucht. Ze somt de justitiële instellingen in het dorp die sinds 2008 sloten op: Oude Gracht, Fleddervoort, Groot Bankenbosch. Het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers nam die laatste locatie in 2014 over. Maar door de teruglopende instroom van het aantal asielzoekers vertrekt het COA volgende maand.

 Continue onzekerheid

Ook de locaties Norgerhaven en Esserheem werden in 2013, 2015 en 2016 al met sluiting bedreigd. In 2016 leek het een uitgemaakte zaak, maar met een lobby werd de doodsteek afgewend. ‘We dachten dat we eindelijk in rustiger vaarwater zaten’, zegt Landman. ‘Die continue onzekerheid moet een keer ophouden. Het gaat wel om 250 gezinnen.’

Minister Dekker en directeur Marie-Anne de Groot. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Minister Dekker stelt daar andere cijfers tegenover. De leegstand in Nederlandse gevangenissen is een structureel probleem. Ondanks de recente sluiting van negentien locaties zullen er bij ongewijzigd beleid in 2021 drieduizend plaatsen onbezet zijn. Vorig jaar nam de bezetting bij uitzondering iets toe. Volgens het ministerie omdat er vaker twee gevangenen in een cel zitten en ze gemiddeld iets langere straffen krijgen.

Het zijn de cijfers, zegt Karin Landman. Maar daaruit concluderen dat er minder boeven zijn is haar te simpel. Ze wijst op de recente noodkreet van de Politiebond, dat de recherche zo overbelast is dat vier op vijf zaken op de plank blijven liggen.

Liever houdt ze vast aan de belofte van Teeven. En aan de strohalm in het regeerakkoord: 'Mocht sluiting onverhoopt nodig zijn, dan zullen de gevangenissen gelegen buiten de Randstad zoveel mogelijk worden ontzien.’

Het woord ‘sluiting’ is vandaag niet uit Dekkers mond gekomen. Maar als hier na de zomer een hele gevangenis leeg staat, vreest Landman het ergste. ‘Dan is het makkelijk om te zeggen: die cellen gaan we niet meer vullen.’ De minister heeft haar zorg niet kunnen wegnemen. Toch is zijn komst niet zinloos geweest, denkt ze. ‘Veenhuizen moet je zien, moet je voelen.’

Vadervleugel

De vadervleugel in Esserheem is een speciale afdeling voor mannelijke gedetineerden die beter contact met hun kinderen willen. Door vaders naar Wales’ voorbeeld bij elkaar te plaatsen, hoopt de gevangenis hun verantwoordelijkheidsgevoel te vergroten. Ze kunnen er skypen met het thuisfront. Contact met kinderen is mogelijk in de huiselijke familiekamer. Eerder waren gevangenen daarvoor aangewezen op de reguliere bezoekersruimte, gescheiden door een plastic wand. Uit onderzoek blijkt dat kinderen met gedetineerde ouders later vaker ook zelf de fout in gaan. Als de band tussen ouder en kind tijdens detentie sterk blijft, is de verwachting dat vaders soepeler terugkeren in het gezin en minder recidiveren. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.