Wat gebeurde er op basisschool De Witte Tulp?

De lange arm van de Turkse regering tegen de Gülen-beweging reikt tot in de klaslokalen. 'Wat doet de regering?', vraagt de Kamer. Ook de wethouder in Amsterdam heeft veel uit te leggen. De kwestie speelt in heel Europa, Duitsland en België voorop.

Kinderen op het plein van basisschool De Witte Tulp in Amsterdam-West. Erdogan-aanhangers willen hun kinderen naar een andere school sturen.Beeld Maarten Brante

Een lijst met kinderen die ouders af wilden halen van een Gülen-school in Amsterdam brengt de wethouder in het nauw. Woensdag moet ze zich verantwoorden in de raad.

De Amsterdamse onderwijswethouder Simone Kukenheim (D66) heeft woensdag heel wat uit te leggen over de manier waarop zij de uittocht van leerlingen bij vermeende Gülen-scholen afgelopen zomer heeft aangepakt. Een raadsmeerderheid wil weten of de gemeente wel genoeg heeft gedaan om te voorkomen dat ouders sociale druk of intimidatie ervoeren om hun kinderen van school te halen.

Die kwestie houdt de gemoederen bezig nadat Kukenheim twee weken geleden grote verwarring veroorzaakte over de situatie op De Witte Tulp - een school in Amsterdam-West die na de mislukte couppoging in Turkije door de Turkse regering werden aangemerkt als Gülen-gelieerd. Kukenheim bevestigde onbedoeld tijdens dat debat geruchten die haar eigen partijleider Jan Paternotte had gehoord over lijsten van 'Gülen-leerlingen' en 'niet-Gülen-leerlingen' op die school. Die lijsten zouden zijn opgesteld door Erdogan-aanhangers en gedeeld met 'Ankara', had Paternotte gehoord. Hij maakte zich grote zorgen over de intimiderende werking van zulke lijsten.

Kukenheim zei in haar antwoord: 'Wij weten dat die lijsten er zijn en we geven ze ook door aan de driehoek.' (Burgemeester, politie en justitie.) Maar diezelfde dag werd al duidelijk dat daarvan weinig klopt. Er was bij Kukenheim weliswaar één lijst bekend, maar dat betrof een lijst van kinderen die van De Witte Tulp af zou willen vanwege de vermeende Gülen-sympathieën van het bestuur en directie.

Het 'comité Veilig naar School' had de lijst opgesteld om de gemeente door te geven welke kinderen met spoed een nieuwe school zochten. De uitspraak dat die lijst 'met de driehoek gedeeld werd', bleek ook betrekkelijk. De burgemeester zag de lijst naar eigen zeggen pas nadat Kukenheim er in de raad over sprak.

Inmiddels rijzen er ook vragen over andere antwoorden die Kukenheim tijdens het debat gaf. Zo zei ze dat de gemeente niet werkte met 'lijsten van derden anders dan onze eigen lijsten'. Ook had ze het over 'mensen die zich aan ons opdringen en willen helpen' bij het overplaatsen van kinderen. Daar is ze niet mee in zee gegaan, zei ze: 'In overleg met de school hebben we aangegeven daar geen behoefte aan te hebben, we delen ook geen informatie.'

Zowel de Volkskrant als gemeenteraadsleden kregen sindsdien documenten toegestuurd van De Witte Tulp. Daaruit blijkt dat Kukenheims stelligheid ten opzichte van het comité Veilig naar School niet terecht is. De gemeente bleef in de week voor het nieuwe schooljaar wel degelijk contact onderhouden met Sukran Ince, de opsteller van de lijst van Veilig naar School.

De betrokkenheid van Ince ligt gevoelig bij directie en bestuur van de Witte Tulp. Zij wantrouwen haar vanwege haar uitgesproken Erdogan-sympathieën. Op haar Twitteraccount staat een foto van Ince naast de president zelf; ook stelde ze zich in Turkije kandidaat voor een plek op de kandidatenlijst van Erdogans AKP en was zij een tijd secretaris van de UETD die Erdogans gedachtegoed in Europa uitdraagt. De aanwezigheid van Ince, die geen kinderen op de school heeft, ervaren bestuurders en sommige ouders als intimiderend. Ze zijn bang dat zij deel uitmaakt van 'de lange arm van Erdogan'.

Uit de stukken dan Tuncay Catak, voorzitter van stichting Cosmicus, waaronder De Witte Tulp valt, blijkt dat de gemeente op 23 augustus - een week voordat de scholen weer opengingen - overlegde met schoolbesturen in de stad over de Turkse spanningen. Een beleidsambtenaar benadrukte toen dat Amsterdam niet met de toegezonden lijst zou werken en verder ook niet inhoudelijk betrokken wilde zijn, 'behalve wanneer de veiligheid van kinderen in het geding is'.

Maar een dag later krijgt De Witte Tulp een bericht van Ince dat zij heeft gesproken met de ambtenaar, en dat die heeft gezegd dat de school exitgesprekken met ouders moet organiseren. De ambtenaar bevestigt tot Cataks ontzetting dat zij dat aan Ince heeft gesuggereerd. Catak zegt, zo verklaart hij achteraf, dat hij niet met Ince wil praten omdat zij 'een verlengstuk is van Erdogan'. 'Dat heb ik twee dagen later ook aan wethouder Kukenheim gezegd, maar die herhaalde alleen dat ik met de ouders in gesprek moest gaan.'

Het ongenoegen bij de Witte Tulp liep op toen in het weekend bleek dat Ince op de eerste schooldag samen met een leerplichtambtenaar op het schoolplein aanwezig zou zijn. Die ambtenaar schrok toen schooldirecteur Ramazan Cetintas hem de foto liet zien van Ince naast Erdogan. De gemeente erkende volgens voorzitter Catak en een vader dat ze 'beter de antecedenten had moeten checken'.

Volgens Ince heeft de gemeente zich zakelijk en professioneel opgesteld tegenover haar en haar comité. 'Ik heb op verzoek van ouders contact gezocht met de gemeente; zij konden zelf maar moeilijk met de school in contact komen en vroegen mij te bemiddelen. Ik heb één keer persoonlijk contact gehad met de beleidsambtenaar, en daarna enkele telefoontjes.' De gemeente probeerde volgens Ince zonder partij te kiezen te bereiken dat ouders en de school met elkaar in gesprek gingen om te zorgen dat het vertrek van scholen netjes zou verlopen.

Dat was ook precies de reden waarom Ince op de zondag voor de eerste schooldag contact zocht met de leerplichtambtenaar in Amsterdam-West. Ze wilde hem laten weten dat een deel van de leerlingen mogelijk niet op De Witte Tulp zou verschijnen de volgende dag, maar nog geen nieuwe school had. 'Daarop stelde hij voor dat ik persoonlijk aanwezig mocht zijn.'

'Wat precies de intenties zijn van iedereen in deze kwestie is heel moeilijk na te gaan, er heerst een informatieoorlog', zegt de Amsterdamse GroenLinks-fractievoorzitter Rutger Groot Wassink. 'Maar juist daarom moet je als gemeente heel voorzichtig en zuiver optreden en ik heb niet de indruk dat de gemeente dat heeft gedaan.' Samen met PvdA, CDA en SP heeft hij daarom voor vandaag een interpellatiedebat met Kukenheim en burgemeester Eberhard van der Laan aangevraagd.

De wethouder wilde voorafgaand aan dat raadsdebat geen inhoudelijke vragen van de pers beantwoorden.

Tjerk Gualthérie van Weezel


Hoe speelt Gülen-kwestie in België?

Officieel kwam het Turkse parlementslid Metin Külünk naar België om de spanningen, ontstaan na de mislukte staatsgreep van 15 juli, te verminderen. Donderdagavond sprak 'grote broer', zoals de vertrouweling van president Erdogan wordt genoemd, een duizendtal Turkse Belgen toe.

Maar Gülen-aanhangers in België waarschuwden dat Külünk juist voor meer spanningen zou zorgen: hij staat als reactionair bekend en kwam bovendien speechen in de Limburgse gemeente Beringen, op amper 500 meter van een gülenistisch gemeenschapshuis. De politie nam het zekere voor het onzekere en was massaal present.

Ook in België rommelt het in de Turkse gemeenschap, sinds de staatsgreep in Turkije de tegenstelling tussen Erdogan- en Gülenaanhangers op scherp stelde. Enkele honderden aanhangers van Erdogan hielden in juli betogingen in Brussel, Maasmechelen en Beringen, een Limburgse mijngemeente met - relatief gezien - de grootste Turkse gemeenschap van België. In de wijk Beringen-Mijn kwam het tot rellen, waarbij de betogers het gülenistische gemeenschapshuis bestormden, met stenen de ruiten ingooiden en scandeerden: 'Verbrand ze levend!'.

In de nasleep werd een populair lokaal politicus, socialistisch provincieraadslid Ahmet Koç, uit zijn partij gezet. Hij had op Facebook opgeroepen tot acties tegen 'landverraders', al ontkent hij zelf elke betrokkenheid bij de rellen.

Net als in Nederland regent het in België berichten over aan Gülen gelieerde winkels, restaurants en scholen die bedreigd en geboycot worden. De middelbare scholen van Lucerna, opgericht door aanhangers van Gülen, tellen dit schooljaar driehonderd leerlingen minder: van 1.068 leerlingen vorig jaar naar 728 nu. Het had erger kunnen zijn, maar het vertrek van honderden Turkse leerlingen werd enigszins gecompenseerd door de komst van steeds meer islamitische leerlingen van niet-Turkse afkomst.

Ook de Belgische editie van de krant Zaman werd opgedoekt, nadat heel wat abonnees en adverteerders zich uit angst voor represailles terugtrokken. Een voormalig stagiaire van de krant getuigde hoe zij al in juni, voor de staatsgreep, onder druk werd gezet door een Turkse staatsadviseur om een lijst van abonnees door te spelen. Ze weigerde, en werd naderhand beschuldigd mee tegen Turkije te hebben gecomplotteerd.

Leen Vervaeke


En hoe speelt de Gülen-kwestie in Duitsland?

Politiebewaking en exodus leerlingen hoe speelt gülenkwestie in Duitsland? De Duitse versie van de Erdogan-kritische Turkse krant Zaman houdt op te bestaan. De hoofdredactie nam dit besluit naar eigen zeggen om haar overgebleven abonnees te beschermen tegen bedreiging en vervolging door aanhangers van Erdogan. Zaman gold als het vlaggenschip van de Gülen-beweging, en bleef zelfs na overname door de regering dit voorjaar kritische stukken schrijven.

Ook in Duitsland, het EU-land met de grootste Turkse populatie, gaan Gülen-aanhangers gebukt onder agressie en bedreigingen, vooral op sociale media. Het Bundeskriminalamt (BKA) spreekt die context van een 'ongekende agressie' en minister van Binnenlandse Zake,n Thomas de Maizière, waarschuwde vorige week in Bild am Sonntag dat het niet de bedoeling is dat Turken hun onderlinge conflicten in Duitsland uitvechten.

In elke grotere Duitse stad is wel een culturele vereniging of een zogenaamd 'Lichthuis' van de Gülenbeweging gevestigd. Volgens de Stiftung Dialog und Bildung, de spreekbuis van de Duitse gülenisten, zijn er dertig Gülen-scholen heeft de beweging in Duitsland ongeveer 100 duizend actieve leden. In totaal leven er 1,5 miljoen Turken en inwoners van Turkse komaf in Duitsland.

Een Gülen-school in Stuttgart kreeg een tijdje politiebewaking nadat Erdogan-aanhangers vernielingen hadden aangericht. En het Dialoog-gymnasium in Keulen zag zich gedwongen leraren te ontslaan als gevolg van de grote exodus van leerlingen. Hun ouders zouden volgens het schoolbestuur gehandeld hebben uit vrees voor vervolging.

Regionale media meldden ook over een aantal andere scholen dat bij het begin van het schooljaar 10 procent van de leerlingen vertrokken bleek.

Toch is de strijd tussen Erdogan-aanhangers en gülenisten de Duitse landelijke media is het thema veel minder prominent aanwezig dan in Nederland. Een logische verklaring daarvoor is dat de volle aandacht van de Duitse media is gevestigd op de beruchte lange arm uit Istanbul en de macht die Erdogan over Angela Merkel persoonlijk lijkt te hebben.

Zo benadrukte de Duitse regering vorige week dat de resolutie waarin het parlement de Armeense genocide erkent, niet bindend is. Dit om de Turkse president te vermurwen een bezoek van Duitse parlementsleden aan de Duitse militairen op de NAVO-basis in het Turkse Incirlik toe te staan.

Sterre Lindhout

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden