AnalyseReactie Westerse landen

Wat gaat het Westen doen na de vergiftiging van Navalny?

Westerse landen hebben geschokt gereageerd op het nieuws dat de Russische oppositieleider Aleksej Navalny met het zenuwgas novitsjok is vergiftigd, een duidelijk teken dat president Poetins geheime diensten erachter zitten. Wie heeft er anders toegang tot dergelijke extreem gevaarlijke stoffen? Maar wat kunnen zij in de praktijk doen?

Alexei Navalny bij een demonstratie in Moskou in september 2019.Beeld Getty Images

Het Kremlin wast de handen in onschuld en heeft beloofd dat het zal meewerken aan het onderzoek naar de toedracht van de zaak. Maar daarvan valt niet veel te verwachten. Bij het onderzoek naar de poging dubbelspion Sergej Skripal met novitsjok te vermoorden, lag Moskou voortdurend dwars. Russische geheim agenten werden zelfs door de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD betrapt, toen ze het Haagse kantoor van de OPCW, de onafhankelijke organisatie die toeziet op het verbod op chemische wapens, probeerden af te luisteren tijdens het onderzoek naar de Skripal-affaire.

Na de aanslag op Skripal reageerden de westerse landen met het uitwijzen van ruim 150 Russische diplomaten. De Verenigde Staten zetten zelfs 60 Russische diplomaten de deur uit, ‘veel te veel’ zou president Trump achteraf hebben geklaagd toen bleek dat landen als Duitsland het bij vier diplomaten hielden.

Vooral de Duitse bondskanselier Merkel is erop gebrand strafmaatregelen tegen Rusland te nemen nu volgens haar is komen vast te staan dat Navalny met novitsjok is vergiftigd. Maar het is nog onduidelijk of zij daarvoor de steun van alle EU-landen zal krijgen. Sommige landen, Hongarije voorop, dringen al geruime tijd aan op het opheffen van de economische sancties tegen Rusland, die werden ingesteld na de inname van de Krim in 2014. Voorlopig komt er ook geen speciaal EU-overleg over de kwestie: Brussel wil eerst het onderzoek van Rusland afwachten.

Trump

Ook de reactie van de VS is nog onzeker. Tot nog toe heeft president Trump zichzelf niet over de aanslag op Navalny uitgelaten, al heeft het Witte Huis wel zijn bezorgdheid uitgesproken. Maar Trump maakt er geen geheim van dat hij weinig op heeft met nieuwe sancties tegen Rusland, die zijn ambitie om de banden met Moskou aan te halen in de weg staan.

Vorig jaar kondigde zijn regering schoorvoetend toch extra financiële sancties aan wegens de aanslag op Skripal. De regering was daartoe verplicht onder de CBW Act, een Amerikaanse wet tegen het gebruik van biologische en chemische wapens. Als nu vaststaat dat Moskou weer novitsjok heeft gebruikt, moet Trump volgens die wet binnen drie maanden nieuwe sancties afkondigen, tenzij hij kan garanderen dat Rusland dergelijke wapens niet meer zal gebruiken.

Internationaal Strafhof

Waarschijnlijk zal Duitsland de OPCW vragen om een onderzoek dat moet aantonen of het echt om novitsjok gaat. Een bevestiging door de OPCW zou de zaak tegen Rusland aanzienlijk sterker maken: onder het Chemische Wapensverdrag uit 1993 is het verboden dergelijke zenuwgassen te gebruiken. Maar het probleem is dat Navalny, anders dan Skripal, niet in het buitenland, maar in Rusland is vergiftigd. Een procedure bij het Internationaal Strafhof in Den Haag maakt geen kans: Rusland is daarbij niet aangesloten. Alleen de VN-Veiligheidsraad kan een procedure starten, maar dat zal Rusland ongetwijfeld met een veto tegenhouden.

Maar de westerse landen kunnen de aanslag, zeker nu het om novitsjok gaat, moeilijk over hun kant laten gaan. Diplomaten uitwijzen ligt in dit geval niet erg voor de hand en zal ook weinig uithalen: Moskou reageert daarop automatisch met het uitwijzen van evenveel westerse diplomaten. Mogelijk zullen de EU-landen en de VS er uiteindelijk voor kiezen de financiële sancties tegen Rusland te verscherpen, waardoor Russische banken en bedrijven nog moeilijker toegang krijgen tot de financiële markten.

Kennelijk maakt het Kremlin zich daar niet al te veel zorgen over: waarom zou het dan een zo opvallend middel als novitsjok hebben ingezet in een poging Navalny het zwijgen op te leggen? Mogelijk redeneert het Kremlin dat het politieke klimaat, gezien de kritiek op Ruslands steun voor de Belarussische president  Loekasjenko, al zo slecht is dat de aanslag op Navalny er nog wel bij kan.

Russisch premier Mikhail Mishustin spreekt met de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko tijdens een ontmoeting in Minsk. Beeld AFP

Nord Stream 2

Toch kan de poging Navalny uit de weg te ruimen Rusland duur komen te staan. Bondskanselier Merkel staat in Duitsland onder zware druk om bij wijze van straf een streep te halen door het Nord Stream 2-project, de bijna voltooide aanleg van een nieuwe gaspijpleiding via de Oostzee naar Duitsland. De aanleg van die nieuwe pijpleiding, waarmee Rusland Polen en Oekraïne wil omzeilen, ligt nu stil na Amerikaanse dreigementen om bedrijven die bij de bouw betrokken zijn te straffen.

Tot nog toe heeft Merkel alle protesten tegen Nord Stream 2 genegeerd wegens de enorme Duitse belangen in het project. Maar het samenkomen van de Amerikaanse druk, de klimaatdiscussie en Ruslands novitsjok-provocatie zou de stemming in Berlijn wel eens kunnen doen omslaan.

Poetins boodschap: kijk naar Navalny en je ziet wat er gebeurt als je oppositie voert
De Russische oppositieleider Aleksej Navalny is vergiftigd met het dodelijke zenuwgif novitsjok. Dat heeft de Duitse regering bekendgemaakt na onderzoek in een militair laboratorium.

Russen begrijpen de onvrede van hun Slavische broeders en zussen in Belarus niet
Vladimir Poetin heeft De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko beloofd dat zijn troepen klaarstaan om te hulp te schieten, mocht het nodig zijn. Wat vinden de Russen eigenlijk van de onrust bij de buren?

Waar Navalny ligt? In dit wereldberoemde ziekenhuis
Waarom werd de Russische oppositieleider Alexej Navalny uitgerekend naar Berlijn gebracht voor nader onderzoek? Het Charité-ziekenhuis staat wijd en zijd als uitstekend bekend. En het heeft, van Pruisen tot Pussy Riot, een lange en bewogen geschiedenis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden