Wat er nog mogelijk is voor Merkel

Na het mislukken van de zwart-geel-groene coalitie resten in Duitsland drie mogelijkheden. Welke van de drie het wordt, hangt in grote mate af van bondspresident Frank-Walter Steinmeier.

Angela Merkel tijdens de persconferentie.Beeld EPA

SPD

De CDU zal eerst bij de sociaal-democraten aankloppen. Maar Martin Schulz had een vooruitziende blik en herhaalde zondagmiddag nog maar eens, voor de zekerheid, dat zijn partij niet beschikbaar is om te regeren. 'Wij hebben geen mandaat voor een coalitie', viel vicevoorzitter Ralf Stegner hem bij. Hij doelde op de verkiezingsuitslag van 24 september. Met 20 procent behaalden de sociaal-democraten het slechtste resultaat in de lange geschiedenis van hun partij.

Maar volgens Duitse media, onder meer Der Spiegel en Die Zeit, zijn er ook sociaal-democraten die vinden dat hun partij in dit onvoorspelbare politieke krachtenveld haar verantwoordelijkheid moet nemen.

Tekst gaat verder na de foto.

Angela Merkel tijdens de persconferentie over het mislukken van de formatie.Beeld EPA

Het zou goed kunnen zijn dat de sociaal-democratische bondspresident Steinmeier tot die groep behoort. Hij heeft afgelopen weekeinde in elk geval duidelijk gemaakt dat hij alles in het werk zal stellen om geen nieuwe verkiezingen te hoeven uitschrijven.

Bondspresidenten houden zich gewoonlijk afzijdig van de actualiteit, en Steinmeier blonk zelfs bijzonder uit in zwijgzaamheid. Maar nu richtte hij zich twee keer in drie dagen tot de onderhandelaars, hamerde op hun verantwoordelijkheid om tot overeenstemming te komen - de kiezer had het immers zo gewild. Als Steinmeier zijn eigen partij kan vermurwen om toch te regeren, zal Martin Schulz in elk geval één eis op tafel leggen: Merkel moet weg.

Minderheidskabinet

Volhardt de SPD in zijn oppositierol, dan zal Steimeier Artikel 63 van de Duitse grondwet in werking stellen. Daarmee kan hij iemand voordragen als kanselier van een minderheidskabinet. Angela Merkel ligt voor de hand, als lijsttrekker van de grootste partij. Maar de bondspresident kan in theorie ook Martin Schulz voordragen, of een andere lijsttrekker.

De voorgedragen kandidaat hoeft, gemeten naar de verkiezingsuitslag, geen meerderheidscoalitie achter zich te hebben. Wel moet deze kandidaat in een stemming het vertrouwen van de absolute meerderheid van het parlement krijgen. Lukt dat na twee stemronden niet, dan volgt een derde stemronde. Daarin is een enkelvoudige meerderheid, meer stemmen voor dan tegen, genoeg om als kanselier te worden beëdigd.

Een minderheidskabinet had Duitsland nog nooit op nationaal niveau, wel in sommige deelstaten. Bij de ZDF hield politicoloog Karl-Rudolf Korte zondagnacht een warm pleidooi voor een minderheidsregering. Zo'n regering legt veel meer verantwoordelijkheid bij het parlement. Volgens Korte past dat in deze tijd. Duitsland moet af van zijn verslaving aan stabiliteit, vindt hij. Veel Duitsers zullen dat vooruitzicht regelrecht griezelig vinden, vanwege de aanwezigheid van 94 volksvertegenwoordigers van de rechts-nationalistische AfD.

Tekst gaat verder na de foto.

Martin Schulz, leider van de SPD.Beeld EPA

Nieuwe verkiezingen

Pas als het ook met een minderheidsregering niet lukt, is Steinmeier gedwongen nieuwe verkiezingen uit te schrijven. Die moeten dan binnen zestig dagen plaatsvinden.

FDP-chef Lindner liet zondag nog eens weten dat zijn partij die verkiezingen zonder vrees tegemoet ziet. De Nederlandse ervaring dat de partij die de formatiegesprekken afbreekt daarvoor meestal bij de volgende verkiezingen betaalt, is tot Duitsland nog niet doorgedrongen. De eenvoudige verklaring daarvoor is dat deze situatie zich nog nooit heeft voorgedaan.

In Duitsland kunnen nieuwe verkiezingen niet, zoals in Nederland, worden uitgeschreven door het parlement. Wel kan de regerende kanselier normaal gesproken uitlokken dat de Bondsdag het vertrouwen in hem of haar opzegt. Helmut Kohl deed dat in 1983 en Gerhard Schröder in 2005. Nu kan dat niet, omdat Merkel demissionair is. Dit parlement heeft haar nooit het vertrouwen geschonken en kan dat ook niet opzeggen.

Maar voordat Duitsland af kan koersen op een van deze scenario's moeten Merkel en haar CDU snel één vraag beantwoorden. Een pijnlijke vraag: blijft Merkel, of ruimt ze na ruim twaalf jaar kanselierschap roemloos het veld, ondanks haar grote internationale belang. 'Het is een dag van diep nadenken', kondigde ze zondagnacht al aan.

De haken en ogen van de moeizame Duitse 'Jamaica-coalitie'

De formatiegesprekken in Berlijn verliepen stroperig. Angela Merkel (CDU) moest niet alleen de uiteenlopende ideeën van Groenen en FDP zien te verenigen, ze kampte ook met de rechtse dwarsliggers van de Beierse CSU. Lees hier wat de moeilijkheden waren van de mislukte onderhandelingen.

De Duitse kabinetsformatie is mislukt. Het was de liberale FDP die de onderhandelingen over een Jamaica-coalitie op de klippen deed lopen. De vertrouwensbasis voor een goede samenwerking ontbrak, lichtte partijleider Christian Lindner de terugtrekking toe. Deze onverwachte ontwikkeling zou op korte termijn het einde van het tijdperk-Merkel kunnen betekenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden