Wat doet uw gemeente met al het geld?

De crisis dwingt gemeenten tot bezuinigingen. Welke keuzen maken ze? En wat voor gevolgen heeft dat voor u? De Volkskrant analyseerde de uitgaven van alle ruim vierhonderd gemeenten en vond vier trends.

Veiligheid

Almere is een van de vele gemeenten die de afgelopen jaren flink meer hebben uitgegeven aan veiligheid, ondanks de bezuinigingen. De bijna 200 duizend bewoners voelen zich minder veilig. Dat wordt mede veroorzaakt door de groei van de stad. De onvrede werd des te zichtbaarder met de opkomst van de lokale PVV. Die pleitte ervoor 'stadscommando's' aan te stellen om de orde in 'New Town in de polder' te bewaken.


Het college van B en W (zonder PVV) besloot vanaf 2010 4,2 miljoen euro extra te investeren in veiligheid. Het aantal woninginbraken moest bijvoorbeeld worden teruggebracht. Met het extra geld zijn in Almere meer handhavers aangesteld in de wijken. Die mogen ook handboeien bij zich dragen. Maar nog steeds wordt er vaak ingebroken, concludeerde de lokale Rekenkamer deze maand.


In andere gemeenten hadden de investeringen wel direct zichtbaar resultaat. 'Ons veiligheidsbeleid is volwassen geworden', zegt burgemeester Ferd Crone (PvdA) van Leeuwarden. Door de wijken van Leeuwarden fietsen nu straatcoaches, tegen jeugdoverlast. Er zijn meer handhavers aanwezig rond evenementen en buiten het stadion bij voetbalwedstrijden van SC Cambuur; nodig nu die club in de eredivisie speelt. Ook is er extra cameratoezicht rond het stadion.


'We hebben een groeispurt moeten maken op veiligheidsgebied', zegt Crone. 'Onze stad met 110 duizend inwoners kent wel degelijk grotestedenproblematiek. We hebben veelplegers en een grote prostitutiesector.'


Daarnaast verwacht de burgemeester ook meer eigen veiligheidsmaatregelen van de horeca en organisatoren van evenementen als popconcerten en de kermis. In de veiligheidscijfers is volgens de burgemeester te zien dat het de investering 'meer dan waard' is geweest. De jeugdoverlast is afgenomen. Voor een passende begroting heeft de stad het ambtenarenapparaat met zo'n 15 procent ingekrompen.


Voor de duidelijkheid: de rijksoverheid betaalt de politie en beslist over de verdeling van agenten over het land. De gemeenten zijn verantwoordelijk voor het aanvullende veiligheidsbeleid.


De vier grote steden hebben hierop de afgelopen jaren flink bezuinigd, maar opvallend veel kleine en middelgrote gemeenten hebben deze collegeperiode hierin juist meer geïnvesteerd. Net zoals Leeuwarden zien zij het vaak als een noodzakelijke inhaalslag.


Gemeentebelasting

Assen is een van de vele gemeenten die de onroerendezaakbelasting (OZB) hebben verhoogd, dit jaar met 19 procent. 'We hebben het geld nodig', zegt een woordvoerder. De OZB is de grootste eigen inkomstenbron van de gemeente. Het verhogen ervan is een van de weinige manieren om meer inkomsten te genereren.


Assen wil de last van de crisis zo min mogelijk afwentelen op de inwoner, legt de woordvoerder uit. 'Het leeuwendeel van de bezuinigingen zijn opgebracht door het ambtelijk apparaat. Andere gemeentebelastingen, voor riool en afval, zijn verlaagd.'


Nagenoeg alle gemeenten hebben de afgelopen jaren de belastingen verhoogd. Een inwoner van Nederland betaalde in 2013 gemiddeld 31,6 euro meer gemeentebelastingen dan in 2010. De gemeenten haalden via de gemeentebelastingen in totaal 4,5 miljard euro op. Hierin zitten niet de gemeentelijke inkomsten uit bijvoorbeeld de verstrekkingen van paspoorten en bouwvergunningen. De OZB levert de grootste bijdrage. De gemeenteraad bepaalt jaarlijks welk percentage van de vastgestelde waarde van het vastgoed de eigenaar betaalt: van 0,06 procent in Amsterdam tot 0,21 procent in Nijmegen.


'De OZB is in 2013 nog fors gestegen', zegt onderzoeker Corine Houben van onderzoeksinstituut Coelo. Opvallend genoeg nemen de gemeentebelastingen in 2014 nauwelijks toe, terwijl de gemeenten het extra geld goed zouden kunnen gebruiken. 'Misschien omdat er dit jaar verkiezingen zijn en de lokale politiek negatieve publiciteit wil vermijden', suggereert Houben.


Nederlanders betalen, in vergelijking met andere landen, weinig lokale belasting, in totaal zo'n 8 procent van de gemeentelijke begroting.


Sport en recreatie

Een gemeente die bewoners echt boos wil krijgen, oppert om het zwembad te sluiten. Maar zo ver komt het niet altijd. In 2010 lag deze optie in Aalsmeer op tafel. Het zwembad heeft de gemeentelijke bezuiniging overleefd.


Een scherpere exploitatie bleek mogelijk, vertelt een woordvoerder. De entreeprijzen zijn omhoog gegaan en er worden meer zwemlessen gegeven.


Ook het schoolzwemmen kreeg geen gemeentelijke subsidie meer. De ouders en een aantal basisscholen organiseren het nu zelf, zonder gemeentelijk geld; de ouders betalen. De gemeente is tevreden. 'Zo is het toch goed afgelopen, ondanks grote bezuinigingen.'


Ook in Harderberg was het verzet groot toen het stadsbestuur voorstelde het gemeentelijke zwembad af te stoten. Daarop besloot het stadsbestuur om alleen de subsidie te verminderen. Ook is het schoolzwemmen afgeschaft.


De bewoners hebben het gevoeld dat er is bezuinigd, zegt een woordvoerder van de Overijsselse gemeente. Ook in Harderberg werd gesneden in de eigen organisatie. Maar pijnlijke besluiten waren onontkoombaar. Zo zijn de sportclubs nu zelf verantwoordelijk voor het beheer en de exploitatie van de sporthal.


Gemiddeld geven gemeenten per inwoner 5,10 euro minder uit aan sport. Veel gemeenten hebben de subsidies voor sportclubs afgebouwd en de tarieven voor de sportcomplexen verhoogd. Ook beknibbelen ze op onderhoud en ondersteuning.


Zo wordt de rekening van de bezuinigingen bij de sporters gelegd. Sportclubs waarschuwen voor te hoge kosten, waardoor minder mensen het zich zouden kunnen veroorloven om te sporten.


Bibliotheken en cultuur

Berkelland, in de Achterhoek, haalde in 2010 als een van de eerste gemeenten het nieuws met rigoureuze bezuinigingen op de bibliotheekvoorzieningen en de muziekscholen. Daarna volgde vele sluitingen van vestigingen in het hele land, vaak tot grote verontwaardiging van burgers.


Het sluiten van bibliotheken werd zo een van de gemeentelijke bezuinigingen tijdens deze crisis die de meeste aandacht hebben getrokken. Meer nog bijna dan de forse gemeentelijke bezuiniging op cultuur, die boven op de rijksbezuiniging kwam. Gemeenten geven gemiddeld 5,20 euro minder aan kunst uit per inwoner.


Aan bibliotheken hebben gemeenten 1,50 euro per inwoner minder gespendeerd. In Eindhoven bedraagt de bezuiniging liefst drie miljoen euro, de helft van het bibliotheekbudget. Alle wijkfilialen zijn gesloten en de centrale bibliotheek is versoberd. Het stadsbestuur vindt dit een verantwoorde korting, omdat volgens wethouder Monique List (VVD) het oude concept van een bibliotheek met papieren boeken toch aan vernieuwing toe was, door alle digitale ontwikkelingen. Voor lessen om de 'mediawijsheid' van jongeren te verhogen, is juist 1,1 miljoen euro extra uitgetrokken. In de wijken zijn vrijwilligers opgestaan om leesgierige buurtgenoten toch van hun leesvoer te voorzien. 'Door de bezuiniging is een aantal heel mooie wijkinitiatieven opgekomen, iets wat we vooraf niet hadden voorzien.'


Ook in Harderwijk leek het in 2010 gebeurd met de bibliotheek. Van de gemeentelijke bezuiniging op cultuur van 1 miljoen euro moest de bibliotheek er aanvankelijk 7 ton ophoesten, 75 procent van het bibliotheekbudget.


Dat zou het einde zijn geweest van de voorziening met 35 duizend leden in vier gemeenten op de Veluwe. Het bewonersprotest was zo groot, dat de gemeente de bezuiniging terugschroefde naar 30 procent. 'We zijn gestopt met het stimuleren van laaggeletterden om te lezen', zegt bibliotheekdirecteur Jan Hoogenberg. Daarnaast heeft hij de boeken nu anders gerangschikt, zodat het de bezoekers niet opvalt dat de collectie flink is geslonken. Het aantal personeelsleden is teruggebracht. Het aantal uitleningen is flink gestegen.


VERANTWOORDING

Het onderzoek naar uitgaven en inkomsten van gemeenten is gebaseerd op cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Gemeenten leveren jaarlijks de begrote en gerealiseerde lasten en baten aan, uitgesplitst naar meer dan honderd categorieën. Het is aan de gemeenten om deze cijfers correct aan te leveren. Er is gekozen om 2013 met 2010 te vergelijken om daarmee inzicht te geven in de veranderingen in de afgelopen raadsperiode.


De gerealiseerde cijfers van 2010 zijn vergeleken met de begrote cijfers van 2013, aangezien de gerealiseerde cijfers voor 2013 nog niet beschikbaar zijn. De daadwerkelijke getallen kunnen iets afwijken. Negen gemeenten, waaronder bijvoorbeeld Arnhem, hebben voor 2010 of 2013 geen cijfers aangeleverd en zijn uitgesloten van de analyse. Bij samenvoeging van gemeenten zijn de cijfers voor 2013 vergeleken met het totaal van de gemeenten uit 2010 waaruit de fusiegemeente voortkwam.


De veranderingen zijn gebaseerd op gemeenten die voor beide jaren cijfers hebben aangeleverd. Daarbij zijn bijzondere uitschieters - een stijging van meer dan het dubbele of een daling van meer dan tweederde - buiten de analyse gehouden. Ook zijn diverse gemeenten nagebeld om de cijfers te controleren.


Hoeveel geld spendeert de gemeente aan mij?

Gemeenten geven per inwoner duizenden euro's uit aan straten en pleinen, groen in de wijk, veiligheid, onderwijs, maatschappelijke begeleiding, brandweer en openbaar vervoer. Welke gemeente geeft nu het meest uit aan haar inwoners en welke Nederlanders komen er het meest bekaaid van af?

Op volkskrant.nl/gemeenten kunt u zien welke keuzen uw gemeente heeft gemaakt. De digitale kaart van Nederland geeft per gemeente weer hoeveel geld er per inwoner jaarlijks de kas instroomt en hoeveel eruit gaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.