Wat doet toestroom van jonge asielzoekers met Nederland?

Mannenvraagstuk: Angst voor jonge asielzoekers is zo oud als de migratie zelf

Sinds de aanrandingen in Keulen en in andere Europese steden lijkt de steun voor de asielopvang tot nul te zijn gereduceerd. Bijna dagelijks protesteren boze blanke inwoners tegen de komst van - te grote - asielzoekerscentra in hun woonplaats. De door Geert Wilders geformuleerde angst voor 'de islamitische invasie van testosteronbommen' wordt door velen gedeeld.

Eind december treuren Marokkanen bij de Grieks-Macedonische grens om een Marokkaan die geëlektrocuteerd raakte door een hoogspanningskabel bij het treinstation.

De iconische foto van het aangespoelde jongetje Aylan lijkt vergeten. Het mededogen wordt overschaduwd door vrees voor 'vrouwvijandige' vreemdelingen die met hun conservatieve opvattingen een bedreiging zouden vormen voor onze westerse beschaving. Europa zou zelfs een demografische ramp over zich afroepen.

Tijd om fictie van feiten te onderscheiden. Om hoeveel mannen gaat het? Vormen die echt een demografisch of sociaal probleem? En waar komt de angst vandaan?

Aanrandingen Keulen

Lees hier alle artikelen van de Volkskrant over seksueel geweld in Keulen.

Veel meer mannen dan vrouwen

Mannen zijn inderdaad oververtegenwoordigd in de vluchtelingenstatistieken. Vorig jaar kwamen ruim een miljoen vluchtelingen in Europa aan, van wie bijna 70 procent man is. Die verhouding is ongeveer hetzelfde in de Nederlandse opvangcentra, waar nu 47 duizend asielzoekers wachten op een beslissing. Helemaal betrouwbaar zijn de cijfers niet. Er zijn achterstanden in registratie en de verhouding kan behoorlijk wijzigen na gezinshereniging.

De mannelijke oververtegenwoordiging is eenvoudig te verklaren. Families sturen liever sterke jonge mannen op een riskante reis door Europa dan vrouwen en kinderen. Europa bereiken via de noodzakelijke smokkelaars is bovendien duur. De meeste gezinnen sturen het gezinshoofd of de oudste zoon vooruit in de hoop dat de rest later op een veilige manier kan volgen. Voor dienstplichtigen uit Syrië en Eritrea - de grootste groepen vluchtelingen in Nederland - geldt bovendien dat zij zo ontkomen aan vechten voor het regeringsleger.

Demografische ontwrichting?

De Amerikaanse politicologe Valerie Hudson, verbonden aan de Bush School of Government and Public Service van Texas A&M University, waarschuwde in het onlinetijdschrift Politico dat de oververtegenwoordiging van mannen in de asielzoekerstroom een demografische crisis kan veroorzaken. 'In een masculiene samenleving komt meer seksueel geweld tegen vrouwen voor en jonge alleenstaande mannen scoren hoger in criminaliteitscijfers', schreef ze.

Jonge mannen maken zich inderdaad vaker schuldig aan criminaliteit, maar statistisch gezien is er volgens demograaf Joop de Beer van de Rijksuniversiteit Groningen en het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut geen reden tot zorg. Op een Europese bevolking van ruim 500 miljoen slaan 1 miljoen vluchtelingen geen deuk in een pakje boter. 'Via reguliere migratie komen in Nederland vier keer zoveel migranten als asielzoekers binnen. Kenniswerkers uit China, India of de Verenigde Staten, zij lossen moeiteloos op in de samenleving. Het probleem is vooral dat asielzoekers in grote aantallen geconcentreerd zitten in de opvang, in regio's waar men niet aan migranten is gewend en waar ze niets te doen hebben.'

Hudson noemt Zweden als voorbeeld, maar de situatie daar is niet representatief voor Europa. Zweden vangt verhoudingsgewijs de meeste vluchtelingen op per hoofd van de bevolking: 163 duizend op een bevolking van 10 miljoen. Ter vergelijking: Nederland kreeg vorig jaar 58.880 asielaanvragen op een bevolking van bijna 17 miljoen en Duitsland een miljoen op 80 miljoen inwoners, van wie naar verwachting de helft geen kans heeft op een verblijfsstatus.

Bovendien refereert Hudson vooral aan de oververtegenwoordiging van mannen bij alleenreizende minderjarigen - 90 procent. Ook die vlieger gaat in Nederland niet op. Zweden ontving vorig jaar 53 duizend minderjarige asielzoekers, Nederland 3.895. Al zouden dat vooral jongens zijn, op de 203 duizend jongens van 16 en 17 jaar en 194 duizend meisjes in die leeftijdscategorie in Nederland zal het weinig impact hebben.

(Tekst gaat verder onder foto).

Vluchtelingen

Lees hier alle artikelen van de Volkskrant over de vluchtelingencrisis.

Vluchtelingen buiten een opvangplaats in Zweden. Beeld anp

En die jongens in keulen dan?

De gebeurtenissen tijdens oudejaarsnacht in onder meer Keulen zijn voor velen het bewijs dat mannelijke vluchtelingen een gevaar vormen. Maar feit is dat we nog steeds niet veel weten over de toedracht. In Duitsland zijn meer dan 800 aangiften gedaan, waarvan eenderde over aanranding gaat. Van de daders is weinig bekend. Een enkeling zou geregistreerd vluchteling zijn geweest, het vermoeden bestaat nu dat de daders vooral meereizende migranten uit Marokko, Tunesië en Algerije waren die niet in aanmerking komen voor een verblijfsstatus en dus illegaal in Duitsland verblijven. Maar vooralsnog is dat dus een vermoeden.

Veel mensen noemen de ongelijke positie van vrouwen in de islamitische wereld als verklaring voor de massa-aanrandingen. Met de verkrachtingen op het Tahrirplein in Caïro nog vers in het geheugen is de veronderstelling dat dergelijke zedenmisdrijven in de Arabische wereld acceptabel worden geacht. Geen wetenschapper zal dit beamen. Er is eenvoudigweg geen onderzoek dat aantoont dat moslims substantieel meer zedendelicten plegen dan niet-moslims.

Het is wel zo dat de maatschappelijke afkeer van seksueel geweld tegen vrouwen in Europa meer is geïnstitutionaliseerd: daders worden vaker aangegeven en bestraft dan in regio's met een machocultuur of een slecht functionerend rechtssysteem.

(Tekst gaat verder onder foto).

Mannen en vrouwen lopen in minirokjes op de Nieuwmarkt. De deelnemers willen hiermee een statement afgeven na de massale aanrandingen in Keulen. Beeld anp
Beeld Thijs Balder, de Volkskrant

De veronderstelling dat moslims een verwrongen vrouwbeeld hebben en vrouwenrechten niet erkennen, noemt de in migratie gespecialiseerde hoogleraar criminologie Richard Staring van de Erasmus Universiteit Rotterdam onzin. 'Dit zijn stereotypen die gewoon niet corresponderen met de feiten. Ook vluchtelingen en moslims veroordelen het seksueel geweld in Keulen.' Volgens Staring is het bovendien niet logisch dat vluchtelingen waren betrokken bij de rellen. 'Ze zijn in afwachting van een verblijfsstatus. Die zetten ze echt niet snel op het spel.'

Migranten scoren wel hoger in criminaliteitsstatistieken, maar dan gaat het om mensen die al veel langer verblijven in Nederland. Daarbij moet worden aangetekend dat recent onderzoek van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid laat zien dat vooral het lange wachten op een verblijfsstatus goede integratie belemmert en kansen op werkloosheid en een carrière in criminaliteit verhoogt. En voor alle jonge mannen geldt dat zij minder geneigd zijn tot crimineel gedrag als ze zich eenmaal hebben gesetteld met een gezin.

Er zijn wel meer delicten binnen asielzoekerscentra, maar die zijn vooral te wijten aan verveling en frustratie die asielzoekers op elkaar uitleven.

Het maakt toch uit dat het moslims zijn?

Heeft de massale immigratie van veelal jonge moslims dan helemaal geen invloed? In de media beklagen vooral moslima's zich erover dat ze in hun thuisland amper over straat kunnen zonder nagefloten te worden. Ze noemen de seksuele moraal in de Arabische wereld wel degelijk een probleem. Het geluid wordt vaak gehoord, maar het probleem is dat die beleving niet wordt gestaafd door de cijfers. En zeker is dat seksuele intimidatie in alle culturen voorkomt, in India, Brazilië, in de Bijlmer en op het Brabantse platteland.

Marcel Lubbers, hoogleraar sociologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, wijst erop dat ook tijdens de vorige vluchtelingenpiek in de jaren negentig veel moslims naar Nederland kwamen. Een groot verschil met de jaren negentig is dat religie veel meer aandacht heeft gekregen. 'Sinds 9/11 ligt de focus in het migratiedebat op het moslim zijn.' Zorgen over de multiculturele samenleving zijn er altijd geweest. 'Eerst waren het de Surinamers en Antillianen, toen Marokkanen en onlangs nog Polen en Bulgaren. Daar hoor je nu niemand meer over.'

Volgens Leo Lucassen, directeur onderzoek van het IISG en hoogleraar migratiegeschiedenis aan de Universiteit van Leiden , is de specifieke angst voor jonge alleenstaande mannen 'zo oud als de migratie zelf'. 'Toen eind 19de eeuw Italiaanse mannen naar Frankrijk kwamen om te werken in de industrie en de mijnen, leidde dat al tot ernstige rellen om de vrouwen. Het geweld ging pas liggen toen ze eenmaal hun gezin lieten overkomen.'

Ook in Nederland waren er conflicten met gastarbeiders uit eerst Zuid-Europa en later Turkije en Marokko. 'In Twente liep het in 1961 uit de hand toen lokale jongeren Spanjaarden en Italianen te lijf gingen in uitgaansgelegenheden. Het ging zogenaamd om de bescherming van onze meisjes en vrouwen, maar men was ook gewoon bang voor concurrentie van die exotische mannen', zegt Lucassen. 'We hebben al vijftig jaar migranten uit islamitische landen in Europa en er is nog nooit aangetoond dat dit leidt tot meer geweld jegens vrouwen. Keulen is echt uniek.'

'Er wordt met twee maten gemeten', zegt Lucassen. 'Dagelijks worden meisjes lastig gevallen door Hollandse jongens, maar daar gaat het zelden over.'

Het gaat ook om perceptie

Het publieke debat wordt meer bepaald door beelden en percepties dan door cijfers en feiten. Het moment dat vluchtelingen deze nazomer in groten getale over de snelwegen in Europa liepen omdat ze de grens in Hongarije niet overkwamen, was volgens massapsycholoog Jaap van Ginneken een kantelpunt in de publieksopinie. 'We zagen duizenden mensen lopen, boze jonge mannen voorop. Dat beeld heeft zich verankerd in ons brein en voedde het onderbuikgevoel: straks zitten al die boze donkere kerels hier.'

Na Keulen zijn alleenstaande moslimmannen het icoon geworden voor massamigratie, denkt Van Ginneken. 'Met de massa-aanranding is een belangrijk symbool aangetast van onze westerse beschaving: seksegelijkheid. De perceptie dat moslims vrouwonvriendelijk zijn, gaat nu hand in hand met de perceptie dat alleenstaande mannen bedreigend en agressief zijn. De combinatie van die percepties over sekse en etniciteit is een gevaarlijke mix. Percepties zijn grillig en beweeglijk, maar als ze maar genoeg worden herhaald, worden ze vanzelf werkelijkheid en nestelen ze zich muurvast in het brein.'

Is het draagvlak voorgoed verloren?

Percepties laten zich lastig corrigeren door feiten, zo leert de ervaring. 'De angst voor het onbekende is diepgeworteld', zegt Van Ginneken. 'Als die archaïsche angst zich eenmaal heeft verankerd in disproportionele percepties, is er geen voorlichtingscampagne meer tegen opgewassen.'

De overheid heeft bovendien geen antwoord op de vluchtelingencrisis. Europa slaagt er niet in een gezamenlijk grens- en asielbeleid te voeren, Nederland gaat tegen de wil van veel burgers door met het bouwen van grootschalige opvanglocaties bij kleine dorpen. De vrees dat de aantallen weer toenemen als de winter voorbij is, is alom tegenwoordig. 'Zolang er geen zicht is op een afname van de vluchtelingenstroom en de overheid geen duidelijke visie uitdraagt, wordt de angst gekaapt door negatieve beelden zoals die uit Keulen', zegt criminoloog Staring.

Het draagvlak voor asielopvang brokkelt zo in rap tempo af. Daar komt nog bij dat de wachttijden in de asielzoekerscentra toenemen. 'Door het lange wachten en nietsdoen tijdens de asielaanvraag raken mensen gefrustreerd', zegt demograaf De Beer. 'Het ontmoedigingsbeleid om mensen lang te laten wachten en zo min mogelijk aan te bieden, keert zich uiteindelijk tegen ons. Toegang tot taal, werk, onderwijs en een gezinsleven zijn de beste manieren om te integreren. Als je dat moment uitstelt, creëer je juist problemen.'

Verbetering: in een eerdere versie van dit artikel stond ten onrechte dat Leo Lucassen hoogleraar migratierecht in Leiden is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.