Reportage Politiehelikopters

Wat doet die politiehelikopter eigenlijk boven uw wijk?

Politiehelikopter boven Bunschoten. Beeld ANP

Vierduizend keer per jaar worden politiehelikopters ingezet om collega’s op de grond te assisteren. Boven steden leidt dat soms tot wrevel, want wat levert al die geluidsoverlast op? De logboeken gaan open.

Op Oudjaarsdag om kwart voor vier ’s ochtends vliegt de politiehelikopter boven Utrecht. Op Twitter geeft de politie kort uitleg. ‘We assisteren collega’s op de grond na een incident. Wegens laag wolkendek vliegen we wat lager dan normaal, onze excuses voor de overlast.’

Dat excuus wordt niet door iedereen aanvaard. ‘Heel de stad weer wakker én geïntimideerd door het ­geluid van je overlastgevende schijtheli’, ­reageert ene Bart Zwaan twee uur ­later. Direct komt een groepje protectionisten van de heli in het geweer: ‘Misschien dat we die criminelen kunnen vragen of ze alleen tussen 9 en 5 hun werk willen gaan doen’, luidt de vriendelijkste reactie.

Zo zien ze het graag op Schiphol-Oost, waar de Landelijke Eenheid Luchtvaartpolitie achter hoge hekken schuilgaat. ‘Het is altijd fijn als wij ons niet zelf hoeven te verdedigen maar als burgers dat doen’, zegt Arjen Stobbe, de woordvoerder van de eenheid. ‘Gelukkig zijn er eigenlijk altijd veel mensen die dat doen.’

Weinig politiediensten lopen zo in de gaten als de luchtvaartpolitie met zijn acht helikopters. Het indringende geluid van malende wieken maakt dat de nieuwsgierigen in de geluidskegel van de heli op zoek gaan naar informatie. Met zo’n 430 duizend volgers heeft de dienst een van de bestgevolgde Twitter-­accounts van Nederland. De volgers zijn luchtvaartenthousiasten die zich vergapen aan de foto’s van de blauwe machines. Maar vaak ook buurtbewoners die willen weten wat die heli ­boven hun wijk doet en of de boeven zijn gepakt.

Steeds is er dus ook de discussie over de vraag of die peperdure helikopter die de stad uit zijn slaap houdt wel terecht is uitgevlogen. ­Tegenover Omroep West vertelden (oud-)helikopterpiloten eind 2017 dat ze geregeld worden ingezet voor kleine vergrijpen, zoals bescheiden diefstal. ‘Dat wordt intern ook wel Operatie Gestolen Fietsbel ­genoemd’, aldus een van de vliegers.

Op het hoofdkwartier van de luchtvaartpolitie kunnen ze er inmiddels wel weer om lachen. De jongens van de onderhoudsdienst hebben zelfs een fietsbel gemonteerd naast de deur waardoor de piloten naar het heliplatform lopen.

Maar het is natuurlijk onzin, verzekert Stobbe. ‘In principe rukt de helikopter alleen uit voor ‘prio 1- meldingen’, high impact crime, zoals overvallen en inbraken waar we boeven op heterdaad willen betrappen. Daarvoor staat altijd een helikopter stand- by op Schiphol.’

Zomerse klachten

Om een indruk te krijgen van wat de helikopter zoal op een dag doet, vroeg de Volkskrant met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur de vluchtgegevens op, plus het aantal klachten over helikopters dat er bij de politie binnenkomt.

Om met dat laatste te beginnen: het aantal klachten is eigenlijk gering. Gemiddeld gaat het om zo’n honderd mails en telefoontjes per jaar. In de zomer, als de ramen openstaan, is er een piek.

De dataset die antwoord moet geven op de vraag of de heli’s wel proportioneel worden ingezet, is aanmerkelijk minder gemakkelijk te interpreteren. In de loop der jaren is het aantal meldingen waarbij een beroep wordt gedaan op de luchtvaartpolitie geleidelijk toegenomen, van bijna 2.500 in 2015 tot 6.382 afgelopen jaar. Maar dat komt vooral doordat de dienst de laatste jaren steeds nauwkeuriger is gaan registreren, zegt Stobbe.Van de ruim zesduizend keer dat het team ‘operations’ van de landelijke politie in Driebergen een beroep deed op de ­helikopters werd eenderde afgewezen. Vanwege de weersomstandigheden of omdat de crew de kans van slagen te klein vond.

De belangrijkste indicatoren voor ­helikoptersucces zijn de ‘arrests’ en ‘rescues’. Als die de maatstaf zijn, lijkt de ­effectiviteit van de heli’s betwistbaar. ­Tijdens de vierduizend meldingen waarvoor de heli wel uitvloog, werden 168 personen gearresteerd en 56 mensen ‘gered’ dankzij de luchtsteun. Daaronder zitten tientallen meldingen van vluchtende inbrekers en overvallers die op heterdaad zijn betrapt en door de helikopter worden gevolgd. Maar ook van duidelijk minder bedreigende gevallen, zoals vluchtelingen die proberen in vrachtwagens naar Engeland te klimmen. Bij reddingen gaat het vaak om ­‘suïcidale’ of ‘verwarde’ personen die in natuurgebieden, op bruggen of langs spoorlijnen dwalen.

Plaatsvervangend teamchef Jos ­Molenaar van de luchtvaartpolitie herinnert zich nog levendig de zoekactie van eind december 2017. Toen werd ’s ochtends vroeg gezocht naar een meisje van 2 dat niet in het bedje in een vakantiepark in Ommen bleek te liggen. ‘De heli ging ­boven dat bungalowpark vliegen en riep via de ­megafoon het signalement van het meisje door, ze had een roze pyjama aan. Op de basis volgden we via het scherm de operatie. We zagen allemaal mensen slaperig uit hun huisje komen. Binnen de kortste tijd was het kind gevonden, ­spelend aan de waterkant.’

In het opgevraagde logboek van de luchtvaarteenheid wemelt het echter vooral van zinnen als: ‘Diefstal auto, vol gestolen spullen, twee verdachten niet aangetroffen.’ Of: ‘Inbraak apotheek. Heli al ingezet. Bleek loos.’

Toch zijn er volgens de mannen en vrouwen van de luchtvaartdienst ­‘eigenlijk dagelijks’ momenten waarop de heli’s ‘het verschil hebben kunnen maken’. Stobbe: ‘Vaak assisteren wij collega’s op de grond als die op een overval of inbraak afgaan. Wij zijn dan hun ogen in de lucht.’

Duur, maar onomstreden

Het is mede door dit soort acties dat het dure politieonderdeel onder collega’s amper omstreden is, zegt teamchef Molenaar. ‘Als je in een donker steegje staat met een getrokken ­wapen omdat er mogelijk een inbreker op je wacht, geeft het geluid van de heli een groot gevoel van veiligheid. Je weet dat ze daar meekijken of er iemand om de hoek staat.’

Daar komt volgens Stobbe nog bij dat de helikopter een preventief effect heeft. ‘Er is ooit een onderzoek geweest waarin het Amsterdamse roofbijstandsteam concludeerde dat er minder overvallen waren zodra er een heli boven de stad te zien was.’

Zijn drones de nieuwe heli's?

Drones nemen tegenwoordig een deel van de taken van de politiehelikopters over. Het Team Onbemande Luchtvaart van de politie wordt in Noord-Nederland bijvoorbeeld standaard ingezet voor het maken van overzichtsfoto’s bij verkeersongelukken en voor de ­forensische opsporing op plekken waar een misdrijf heeft plaatsgevonden. Zowel wat betreft kosten als geluidsoverlast lijken drones een goed alternatief voor heli’s. Maar bij de luchtvaartpolitie verwachten ze niet dat de acht bemande helikopters op korte termijn overbodig zullen worden. ‘Onder meer omdat drones niet zomaar boven bebouwing mogen vliegen en omdat ze niet ’s nachts ingezet mogen worden’, zegt woordvoerder Arjen Stobbe. ‘Dynamisch werk zoals een achtervolging gaat het voorlopig ook niet worden. Plus het feit dat drones vooralsnog maar 20 minuten op één batterij kunnen vliegen.’ Drones bieden de politie wel nieuwe mogelijkheden in de lucht. ‘Je kunt er bijvoorbeeld een pand mee invliegen waar verdachten zich schuilhouden. Of overzicht krijgen van een brand.’

Dat neemt niet weg dat de luchtvaartpolitie er veel aan doet om effectiever te zijn. De tijd die het kost om een helikopter ‘ter plaatse’ te krijgen, is daarbij cruciaal. Uit onderzoek blijkt dat we bij een overval vaak de daders pakken als we er binnen vier minuten zijn, zegt Stobbe. ‘Daarna wordt het al heel snel lastiger.’ Om de aanvliegtijd zo klein mogelijk te krijgen, zouden er verspreid over het land continu helikopters in de lucht moeten zijn. Dat is financieel onhaalbaar. De eenheid heeft een budget van ongeveer 16 miljoen euro; niet voldoende om het jaar rond continu te vliegen.

Slim vliegen

Om te bepalen wanneer die uren worden ingezet, heeft de politie met hulp van de Universiteit Twente een model gemaakt dat zo goed mogelijk voorspelt waar en wanneer er misdrijven worden gepleegd. Dat is vooral in het weekeinde ’s avonds en in de grote steden. En dat is goed te zien in het logboek. De helikopters zijn vooral ­actief op vrijdag- en zaterdagavond, waarbij Amsterdam en Rotterdam het vaakst voorkomen in de meldingen. Druk is het vooral tussen 21.00 en 22.00 uur, als de meeste inbrekers en overvallers hun slag slaan. Verder zijn er vaak heli’s in de lucht tussen 2 en 4 uur ’s nachts. Rond dat tijdstip vinden veel ram- en plofkraken plaats.

Wanneer de helikopters een geplande vlucht maken, volgen de vliegers een van tevoren vastgestelde route langs de plekken waar op basis van oude misdaadcijfers de grootste kans op een melding is. Onderweg probeert de bemanning ‘bijvangst’ te oogsten. Zo wordt er met een warmtecamera gespeurd naar schuurtjes en zolders waar wiet wordt geteeld. Ook kijkt de crew uit naar milieudelicten zoals olie- of vuilnisdumpingen. Tijdens zulke vluchten komt ook wel­eens het verzoek om even mee te kijken bij een relatief klein vergrijp, zoals een diefstal. Stobbe: ‘Soms blijkt dan achteraf dat het vals alarm of iets kleins was. Daar balen we dan van, maar het is zeker geen beleid.’

Data-onderzoek Thomas de Beus. Het WOB-verzoek werd uitgevoerd door Marlies de Brouwer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden