Analyse Gijzeling

Wat doet de overheid achter de schermen om Nederlandse gijzelaars vrij te krijgen?

Nederland staat erop niet met terroristen te onderhandelen en geen losgeld te betalen, maar in de praktijk is er heel wat mogelijk om een positief resultaat te behalen. Bij Ewold Horn, die zeven jaar lang op de Filipijnen werd gegijzeld, waren ‘alle mogelijke inspanningen’ niet genoeg. 

Vogelspotter Ewold Horn (links), zijn collega Lorenzo Vinciguerra uit Zwitserland (midden) en hun Filipijnse gids, niet lang voor de ontvoering. Beeld AFP

Wat kan de Nederlandse overheid doen als een Nederlander in het buitenland wordt ontvoerd? ‘Het is een vieze, smerige, plakkerige wereld waarin je je onderdanen niet in de steek kunt laten, maar je tegelijkertijd niet zoveel kan doen’, reageert een ambtelijke bron die bij zulke zaken betrokken is geweest, maar er alleen anoniem iets over kan zeggen. ‘Alles wat je erover zegt, is eigenlijk te veel.’

De vraag is weer actueel na de tragische dood op de Filipijnen van Ewold Horn, die zeven jaar lang gevangen werd gehouden door de terroristische groepering Abu Sayyaf. Wat hebben Nederlandse autoriteiten achter de schermen voor hem gedaan? En welke instrumenten zijn er beschikbaar in zulke gevallen?

Nederland hanteert door de jaren heen in de praktijk twee principiële uitgangspunten: geen zaken doen met terroristen en geen losgeld betalen. Ook wordt er bij voorkeur geen grote media-aandacht gecreëerd rond ontvoeringen, want die kunnen de ‘prijs’ om iemand vrij te krijgen alleen maar opdrijven.

Maar betrokken politici en ambtenaren benadrukken dat het in de praktijk niet zo simpel ligt. In de praktijk wordt namelijk wél onderhandeld, en soms ook betaald, of wordt een betaling door derden gefaciliteerd.

‘Iedere situatie is weer anders’, aldus Jozias van Aartsen, die minister van Buitenlandse Zaken was van 1998 tot 2002. ‘Bij sommige gevallen moet je juist wel de media gebruiken.’ Dat laatste kan vooral nuttig zijn als het niet-terroristische groepen of criminele bendes – of een kruising daartussen – zijn die een staatsburger hebben ontvoerd (of anderszins in de tang hebben) – maar een nationale regering.

Uri Rosenthal was minister toen Horn ontvoerd werd. Hij beschrijft hoe Nederland in zulke gevallen reageert: ‘Zoveel mogelijk informatie inwinnen, op alle manieren, voortdurend in contact staan met de autoriteiten van het land om duidelijk te krijgen wat hun aanpak is, en samen optrekken met andere Europese landen, zeker als er uit zo’n land ook burgers ontvoerd zijn door dezelfde beweging.’ Volgens Rosenthal werd direct na de ontvoering van Horn geen losgeld gevraagd. Niettemin bedient Abu Sayyaf zich wel veelvuldig van deze praktijk om de kas te spekken.

Arjan Erkel

In de ‘ontvoeringsindustrie’, inmiddels een mondiaal fenomeen, speelt betaling van losgeld vaak een cruciale rol, ook al kunnen ook politieke motieven een rol spelen. In de ontvoeringszaak van Arjan Erkel, die van 2002 tot 2004 werd vastgehouden in Dagestan, betaalde Nederland een miljoen euro losgeld, naar eigen zeggen als ‘voorschot’ voor Erkels werkgever, Artsen zonder Grenzen (AzG). Die had eerder al 230 duizend euro in bewaring gegeven aan de Nederlandse ambassade in Rusland om losgeld te betalen.

Ben Bot, destijds de verantwoordelijke minister: ‘Ik wou de theorie (van ‘niet onderhandelen en niet betalen’, red.) overeind houden, maar indirect hebben we via tussenpersonen wel onderhandeld en is er bemiddeld bij het betalen van losgeld.’ Daarom was het heel belangrijk dat Erkels werkgever zou erkennen dat Buitenlandse Zaken het losgeld had ‘voorgeschoten’. Toen dat werd ontkend, begon Bot een rechtszaak die AzG uiteindelijk dwong de helft van het losgeld te betalen.

Ook in de kortstondige ontvoering van journaliste Joanie de Rijke in 2008 in Afghanistan werd losgeld betaald om haar vrij te krijgen – al ontkenden alle betrokkenen dit aanvankelijk. Die 137 duizend dollar werden betaald door De Rijkes Belgische werkgever, maar Nederland hielp volgens haar met het transport van het geld naar Afghanistan en de overdracht. ‘Dat hebben ze goed gedaan’, zei ze tegen deze krant.

Bij de ontvoering van hulpverlener Peter Oosterhuis en zijn chauffeur in Afghanistan in 2010 liet toenmalig minister Rosenthal weten dat Nederland geen losgeld zou betalen: ‘We hebben het hier niet over handelswaar.’ Maar na zijn vrijlating meldde de Volkskrant dat hij geruild was voor twee Afghaanse gevangen en ook vrijkwam dankzij een ‘tegenprestatie’. In 2018 meldde De Telegraaf, na getuigenissen van commando’s die destijds klaarstonden om Oosterhuis te bevrijden, dat er ook twee ton was betaald. Rosenthal zegt dat dat geld in ieder geval niet van Buitenlandse Zaken kwam en dat zijn departement ook geen ‘faciliterende rol’ heeft gespeeld bij de betaling ervan.

Schemerachtig

Maar zo’n faciliterende rol speelt de overheid volgens betrokkenen vaak wel. Daarbij kan ook informatie worden doorgespeeld aan particuliere firma’s die in deze schemerachtige wereld opereren, en die vaak mensen in dienst hebben die eerder hebben gewerkt voor de politie of de krijgsmacht. Als het resultaat maar positief is. Bot: ‘Toen Erkels vader eens boos binnenliep, heb ik hem gezegd: laten we naar middelen zoeken om uw zoon vrij te krijgen, want ik ben een wat onorthodoxe minister’.

Dus waarom kon de zaak Horn zo lang niet opgelost worden? Buitenlandse Zaken zegt ‘al het mogelijke’ te hebben gedaan, maar wil er op dit moment niet nader op ingaan. Omdat Horn lang vastzat met een Zwitser, is intensief met Zwitserland opgetrokken en ook is er ‘op alle niveaus intensief contact onderhouden met de Filipijnse autoriteiten’.

Of de familie of het ministerie ook hulp van derden hebben ingeschakeld, is vooralsnog onduidelijk.  ‘Onderhandelen met terroristen’ is er in elk geval op de Filipijnen niet makkelijker op geworden sinds Rodrigo Duterte, met zijn voorliefde voor buitengerechtelijke executies, in 2016 aan de macht kwam. Zeker is, zeggen betrokkenen, dat deze zaak heel gecompliceerd lag: er werd ‘een hele serie eisen’ gesteld, ‘niet alleen geld’.  

Lees meer over wat Buitenlandse Zaken doet voor ontvoerde Nederlanders

De Nederlandse Ewold Horn is gedood na een gijzeling die zeven jaar heeft geduurd. De vogelspotter uit Termunten trok in 2012 naar de Filipijnen om de uiterst zeldzame dolksteekduif te bekijken. 

In 2017 werkte het ministerie van Buitenlandse Zaken ‘in stilte’ aan de ontvoering van televisie-verslaggever Derk Bolt en zijn cameraman Eugenio Follender in Colombia. Maar wat doet Buitenlandse Zaken eigenlijk als het ‘in stilte’ werkt aan een ontvoering?

In 2015 werd Sjaak Rijke na 1.229 dagen te zijn gegijzeld bij toeval bevrijd door Franse commando’s in Mali. Ook toen vroeg de Volkskrant zich af: Wat doet de Nederlandse overheid voor landgenoten die zijn ontvoerd?

Nederlanders die werken in een oorlogsgebied bereiden zich vaak voor het op het ergste. Hoe voorkom je een ontvoering in een risicogebied?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden