ANALYSEEFFECT CORONACRISIS OP PSYCHE

Wat doet de coronacrisis met de psyche van mens en maatschappij?

Beeld Joren Joshua

Het coronavirus heeft alles in Nederland op zijn kop gezet  en zal dat nog lange tijd blijven doen. Wat is het effect van de constante dreiging van een infectieziekte, de ontwrichte dagen en die abrupte onzekerheid op onze psyche en op de samenleving als geheel?

1. Het individu op de korte termijn: angst, existentiële eenzaamheid en compassie

We zitten in de weken van de wegvallende structuur, dat kan bij sommigen leiden tot onverwachte ademruimte (‘zalig, een lege agenda’). Al duurt deze oprisping zelden lang. Kinderen – meer nog dan jongeren – zullen even denken: leuk, geen school. Maar het leeuwendeel was het na een paar dagen al beu, schat Catrin Finkenauer, hoogleraar interdisciplinaire sociale wetenschap en jeugdstudies aan de Universiteit Utrecht. ‘De rest denkt na een week: misschien is de juf toch niet zo erg, of in elk geval minder erg dan mijn moeder.’

Echt íédereen moet gedurende deze weken het leven opnieuw uitvinden en dat geeft – vooral in huishoudens met kinderen – wrijving, ruzies, irritaties, ongeduld. Daar is mee om te gaan, zegt Finkenauer, mits de huidige situatie niet te lang gaat duren. ‘En het is te hopen dat er geen totale lockdown komt, want dat wordt voor kinderen enorm ingewikkeld. En voor ouders amper te doen.’

Hoewel we heus weten dat het 6 april niet ‘allemaal’ voorbij is, hebben we dit ankerpunt toch nodig, legt Finkenauer uit. ‘Mensen moeten het gevoel hebben: dit houdt weer op. Want dat wat niet eindig is, ondermijnt het vermogen tot hoop – en dat is funest.’

Zoals bij elke transitie voelt iedereen stress, angst en existentiële eenzaamheid. Dat zit hem volgens Finkenauer zeker niet alleen in de sociale afstand, maar vooral ook in het gevoel van verlies van controle en autonomie. ‘Mensen moeten binnen de nieuwe kaders besluiten: oké ik kan wel dingen doen, ik kan dagelijkse beslissingen nemen.’

Individuele weerbaarheid

Al ons handelen is het resultaat van twee typen factoren, push en pull in de literatuur. Finkenauer: ‘De pull, de dingen die moeten, dat wat van buiten komt, is grotendeels weggevallen.’ En zo wordt de individuele weerbaarheid een kwestie van talent voor intrinsieke motivatie, oftewel: de push. Zij die zichzelf beter kunnen bewegen, oprapen om ritmiek te creëren en een nieuw normaal in het abnormale te vinden, zijn beter bestand tegen de huidige situatie.

Datzelfde geldt voor de score op neuroticisme (emotionele (in)stabiliteit) en gevoeligheid voor angst of depressie. Wie zich van nature al terugtrekt, krijgt die neiging nu op een dienblaadje aangereikt.

En ja, veel mensen reageren als bakens van liefde en begrip, bedenken initiatieven voor de kwetsbaren. Maar het voorbeeld van de achthonderd parate vrijwilligers en geen enkele hulpvraag, dat ze op de radio voorbij hoorde komen, vond Finkenauer pijnlijk illustratief. ‘Hulp geven is vele malen makkelijker dan het vragen of aannemen.’

Geen kluizenaars

Menselijk contact is bijna net zo essentieel als water of voedsel: hoogleraar sociale psychologie Paul van Lange zegt het vaak. ‘We zijn geen geboren kluizenaars. Maar juist in tijden van onzekerheid, angst en stress is interactie met andere mensen onontbeerlijk. Als buffer tegen de werkelijkheid.’ En precies dat valt nu weg, in ieder geval tijdelijk.

Niet om ouders voor het hoofd te stoten bij wie na dit veel te lange weekend de moed richting schoenen is gezonken, maar zij zijn in zekere zin het best af in deze periode. Vergeleken met de mensen die alleen leven, oud maar ook jong. Voor gezinnen waar de kinderen al wat ouder zijn, voorspelt Van Lange zelfs een gematigd positief effect van de sociale quarantaine. ‘Je hebt opeens tijd voor een gesprek met je puber, nu je tot elkaar veroordeeld bent.’

Bij gebrek aan huisgenoten adviseert Van Lange stellig: blijf in contact, en niet alleen per app, maar bel, praat. Mensen die dagen of weken geen contact hebben, varen daar over het algemeen slecht bij, waarschuwt hij. ‘Dat kan heel schrijnend zijn.’

Nieuwshonger

En dan die andere psychologische wetmatigheid: hoe onzekerder het lot, des te meer onverzadigbaar de nieuwshonger. Zowel Finkenauer als Van Lange zegt resoluut: consumeer met mate. Van Lange wijst daarbij nog extra op sociale media en massale appgroepen. Daar loert gezien de toegenomen dreiging en onzekerheid het immer lonkende gat van het sociale fuik.

Knap hoor, al die mensen die schema’s van hun dag, work-outs, beelden van ijverig lerende kinderen en zelfgebakken desembrood delen, maar zij dragen ongewild bij aan wat ze hopen te bezweren. In tijden van angst en onzekerheid neemt de sociale vergelijking toe: hoe doen anderen dit? En mensen kunnen doorslaan in hun behoefte aan hernieuwde controle.

Anticiperen op spijt, noemt Van Lange het. Vooral ouders hebben daar veel last van. De geboorte van een kind staat nog net niet gelijk aan de geboorte van een permanent schuldgevoel.

Het kan altijd beter. Nu al helemaal. ‘Al die ongewoon hoge idealen kunnen verlammend en deprimerend werken. Dergelijke sociale vergelijking is confronterend, want er is altijd wel iemand die het beter doet dan jijzelf. Zelfs in quarantaine.’

2. Ons groepsgedrag op de korte termijn: volgzaamheid, naastenliefde en hamsteren

Filosoof Jan Sleutels van de Universiteit Leiden verbaast zich over de ‘lijdzaamheid en volgzaamheid’ waarmee we alle ingrijpende maatregelen van de overheid ondergaan. ‘Niemand moppert hierover. Zelfs aan de universiteit hier, een verzameling van eigenwijze prima donna’s die alles beter weten dan de rector, checken we elk uur onze e-mail of er nieuwe instructies zijn. Ik vind het nog het meest lijken op een shocktoestand. We zijn volkomen verrast. We hebben geen enkel referentiekader. Dan wil je sturing van een ander. Het is toch een soort oorlog tegen volstrekt vreemde, onzichtbare aliens die het op de hele planeet hebben voorzien.’ Sleutels denkt overigens dat dit effect tijdelijk is. Is de shock voorbij, dan worden we weer net zo eigenwijs als we waren.

Beeld Joren Joshua

Zodra de mens een gevoel van dreiging ervaart, valt hij terug op zijn meest lokale medemens, zegt Paul van Lange. Van geliefde tot huisgenoot, van buurman tot meest nabije vriend(in). ‘Veel Nederlanders beleven voor het eerst in hun leven een situatie van collectieve kwetsbaarheid. Dat zorgt voor een unieke ervaring van sterke lotsverbondenheid.’ Met als resultaat dat mensen volgens hem veel voor elkaar overhebben, spontaan, niet calculerend. ‘Je ziet dat mensen zich snel aanpassen aan een situatie met nieuwe regels, mensen laten meer dan onder normale ‘veilige’ omstandigheden aan elkaar weten: ik zal er voor je zijn.’

Mensen die hulp aanbieden op tal van manieren, docenten die improviseren, zijn eigen collega’s aan de universiteit. ‘Mensen willen in tijden van onzekerheid constructief met elkaar omgaan.’ Voor hen die de sanitair hamsterende medemens in actie hebben aanschouwd, komt dit wellicht als een verrassing, maar de kenner van menselijk gedrag voorspelt: de huidige situatie haalt vooral het deugende in de mens boven, op individueel niveau althans.

3. Ons groepsgedrag op de langere termijn: secundaire stress, nationalisme en hang naar autoritaire leiders

De wereld zonder corona zal een andere zijn dan die mét. Dat staat wel vast voor evolutionair psycholoog Mark van Vugt van de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Het wordt zeker de eerste jaren niet meer zo losjes en tolerant als het hier was voor de crisis’, voorspelt hij. Een grotere kans op infectieziekten stuurt ons gedrag, of we nu willen of niet. En dan gaat het niet alleen om handen schudden of elkaar om de haverklap kussen en knuffelen – ‘onhandige rituelen in een geglobaliseerde, open samenleving’, aldus Van Vugt. Het gaat volgens evolutionair psychologen als Van Vugt veel verder dan dat. ‘Inwoners van gebieden waar de laatste eeuwen veel dodelijke infectieziekten voorkwamen, hanteren strakkere sociale normen, zijn gemiddeld introverter en seksueel geremder, staan minder open voor nieuwe ervaringen en zijn minder tolerant ten aanzien van afwijkend gedrag en mensen die er anders uitzien.’

Beeld Joren Joshua

Van Vugt ziet zijn gelijk al bewezen in de huidige crisis. ‘Kijk naar het gemak waarmee wij accepteren dat de overheid overnight beslist om universiteiten op slot te doen, reizen naar bepaalde landen te verbieden en fundamenteel ingrijpt in onze manier van leven. Dat zijn maatregelen die wij associëren met dictaturen, maar die we nu toch accepteren. Ook al is er geen acute oorlogsdreiging.’

Dit gaat zich vertalen in politieke keuzen, voorziet hij: het gaat strakker worden, autoritairder. Het speelt Donald Trump en Thierry Baudet in de kaart. ‘Dit gaat een rol spelen bij de verkiezingen volgend jaar. Er komt een herwaardering van de globalisering en de internationalisering waarbij we de neiging zullen hebben ons verder af te sluiten voor anderen. Ons onderzoek laat zien dat inwoners van landen die veel te maken hebben met infectieziekten een voorkeur hebben voor autoritaire leiders, zelfs ook op de werkvloer, en vaker conservatief stemmen.’

Impact op cultuur

Dat het vóórkomen van gevaarlijke infectieziekten effect heeft op de cultuur van een land, is ook buiten de evolutionaire psychologie inmiddels aanvaard, zegt psychologisch onderzoeker Bertus Jeronimus van de Rijksuniversiteit Groningen. ‘En niet alleen op culturen. Ook op de persoonlijkheid van mensen. In samenlevingen waar veel gevaarlijke infectieziekten heersen – of recentelijk geheerst hebben – staan mensen minder open voor nieuwe ervaringen. Zijn mensen minder extravert. Dat is ook logisch: mensen willen zichzelf beschermen. We hebben niet alleen een fysiek maar ook een psychologisch immuunsysteem.’

Volgens Jeronimus zijn de effecten van de coronacrisis moeilijk te overschatten. En dan gaat het niet zozeer om de directe slachtoffers, maar de indirecte stress die we ondervinden van de dreiging: dat we ziek kunnen worden. ‘In tijden van rampen – of het nu het bloedbad is dat Anders Breivik aanrichtte in Noorwegen of de ramp met de kernreactor in het Japanse Fukushima – zie je altijd gezondheidseffecten. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO rapporteerde in de maanden en jaren na Tsjernobyl in het Westen een toename van mentale aandoeningen, maar ook van somatische problemen: van hoofd- en rugpijn tot en met kanker. Toen de Amerikanen een jaar na 9/11 werd gevraagd: ‘Wat is het ergste dat je ooit hebt meegemaakt?’, zei een op de vijf: ‘Nine eleven.’ Terwijl ze ver van New York woonden, de ramp alleen van de televisie kenden, niemand bij de aanslagen verloren hadden. Dat is secundaire stress.’

Nieuwe vorm van tribalisme

In tijden van angst en onzekerheid gaan de landsgrenzen mentaal en fysiek op slot, zegt ook Paul van Lange. Dan mag Trump met zijn ‘vaccin uitsluitend voor Amerikanen’ extreem lijken, in zekere mate gebeurt dit in ieder land, observeert hij. Het is een klassiek mechanisme dat in de literatuur bekendstaat als parochial cooperation. Oftewel: de mens als individu is van nature vrij goed, maar groepen mensen onderling beduidend minder.

Politiek-psychologisch gezien voorspelt ook filosoof Jan Sleutels dat ‘we hier nationalistischer uitkomen’. ‘Alle maatregelen die landen nemen zijn sterk gericht op de eigen bevolking. Landen komen weer sterker op zichzelf te staan. Overheden repatriëren hun burgers. Dat voelt als een nieuwe vorm van tribalisme.’

Door het virus is de medemens opeens ook een gevaar. In Italiaanse kranten zag Sleutels de leus homo homini-virus: de mens is niet een wolf voor zijn medemens, maar een vergif, een potentiële besmetter. ‘Elke andere is een gevaar: zelfs geliefden en gezinsleden moeten afstand nemen om elkaar en zichzelf niet in gevaar te brengen. Deze toestand waarin we elkaars vijand zijn, zal hopelijk wel weer verdwijnen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden