Wat doen die backbenchers eigenlijk?

Van deze Kamerleden hebt u waarschijnlijk nog nooit gehoord. Ze maken deel uit van een grote fractie en moeten het doen met een kleine portefeuille. Wat is hun rol?

Wie zijn deze Kamerleden? Beeld Antonia Hrastar

Ik denk nog even twee seconden na of ik eerlijk zal zijn. Maar ik zeg het maar gewoon: dit zijn disfunctionerende Kamerleden. De schrik slaat me om het hart dat jullie met hen willen praten.'

Een VVD'er wiens naam niet mag worden genoemd

Er bestaan VVD-Kamerleden die onbekend moeten blijven. Ze zitten weggestopt in de achterste werkkamers, aan gangen waar nooit journalisten lopen en zelden partijgenoten. Voorlichters van de VVD moeten lachend bekennen dat ze geen idee hebben waar een collega als, om er een te noemen, Perjan Moors zijn werkkamer heeft. Bij de VVD ontraden ze deze Kamerleden met de media te praten - als ze het al niet verbieden.

De PvdA-fractieruimte heeft gangen waar beleidsmedewerkers rustig yoga-oefeningen doen - er komen toch niet veel mensen langs. Bij de SP zijn sommige werkkamers opgetrokken uit gipsen wandjes, alsof het kantoortje elk moment kan worden opgeheven. Bij andere partijen worden de kaarten zo geschud dat sommige Kamerleden nauwelijks aan bod komen.

Ook wij als parlementair verslaggevers hebben langs allerlei Kamerleden heen gekeken. Het was tijdens een lunch in het Kamerrestaurant, waar je dagelijks handenvol parlementariërs met een dienblad langs ziet schuiven, dat we ons afvroegen: wat doen ze eigenlijk?

Backbenchers - dat is de term die voor hen gemunt is; de parlementariërs op de achterste bankjes, van wie vooral verwacht wordt dat ze op het juiste moment hun hand opsteken. De Nederlandse aanduidingen - stemvee, zetelvulling - zijn oneerbiediger.

Er wordt vaak geklaagd over de scoringsdrift van politici, geschamperd over Kamerleden die bij het minste of geringste een spoeddebat willen of staan te dringen bij de tv-microfoons. Deze Kamerleden onttrekken zich juist aan die Haagse kippendrift. Ze staan onderaan in de pikorde.
Wat is hun rol in de Tweede Kamer? Voelen ze zich nuttig? Is dit wat ze altijd al wilden? Waarom krijgen zij nooit aandacht?

'Bij de VVD is alleen voor de eerste 35 plekken op de lijst gecast. Daaronder is het lijstvulling. We dachten niet dat we meer zetels zouden krijgen. Ja, dus nu is de fractie wel kleurloos. Het zit er vol grijze muizen.'

Een VVD-bewindsman die dit natuurlijk niet hardop wil zeggen

Misschien hebben wij een vertekend beeld van welke politici bekend zijn en welke niet. Om zeker te zijn dat we de juiste parlementariërs aanduiden als backbenchers, besluiten we naar de statistiek te grijpen.

Hoe vaak trad een parlementariër op in de gedrukte media? Hoe vaak voerde hij het woord in plenaire debatten, waarin de wetten, de begrotingen en de spoedeisende kwesties aan de orde komen?
Al snel worden de significant onzichtbare Kamerleden van de afgelopen twee jaar zichtbaar. Bij de VVD is Ybeltje Berckmoes-Duijndam met 7 optredens in de gedrukte media en 2 in het plenaire debat het minst aanwezig. Ook Perjan Moors (7 keer media, 22 keer debat) is weinig zichtbaar. Bij de PvdA opereert Grace Tanamal (12 keer media, 25 keer debat) discreet. Net als Agnes Wolbert (13 keer media, 38 keer debat).

Het is opvallend dat vrouwen aanzienlijk minder optreden in de media dan mannen. Bovendien blijken vooral politici van de twee grote partijen, VVD en PvdA, weinig zichtbaar te zijn. Niet zo gek: daar wordt het werk over velen verdeeld. Een andere verklaring: grote partijen hebben moeite om genoeg competente volksvertegenwoordigers te vinden. Menig talentvolle VVD'er verkiest het bedrijfsleven boven de politiek.

Backbenchers blijken opvallend vaak zelfmelders; ze staken hun vinger op toen hun partij kandidaat-Kamerleden zocht en kregen een verkiesbare plek, niet zelden tot hun eigen verbazing.

'Ik zie hier mensen met profileringsdrang. Dan denk ik weleens: welke punten en komma's heb jij verzet? Ik wil mijn senioriteit inzetten en ruimte geven aan anderen die behoefte hebben zich te profileren. Als wethouder van Middelburg had ik een flinke rol, nu is dat meer bescheiden. Dat hoeft niet erg te zijn, als je maar punten maakt af en toe. Het voornaamste doel is een paar radertjes te verdraaien.'

Albert de Vries (59), PvdA-Kamerlid, woordvoerder ruimtelijke ordening, rijksdienst en havens en scheepvaart

De Volkskrant legde alle Kamerleden langs de meetlat. Kijk voor de score en portretjes van Kamerleden, op volkskrant.nl/ kamerleden

Ybeltje Berckmoes-Duijndam (47) wilde in haar nieuwe woonplaats Julianadorp mensen leren kennen, werd VVD-lid en werd gevraagd gemeenteraadslid te worden. Na een paar jaar stoomde ze door naar de Kamer. Beeld Hilz & Verhoeff
Grace Tanamal (57) voert namens de PvdA het woord over werknemersverzekeringen tegen ziekte, mantelzorg en vrijwilligerswerk. Het maakt haar niet uit of een Kamerlid op rij één of vier zit. 'Het gaat erom wat je doet met je zetel.' Beeld Hilz & Verhoeff

Niet iedereen in de Tweede Kamer kan even belangrijk zijn. Kamerleden hebben weliswaar een eigen portefeuille, maar bij grote fracties zijn die vaak gevuld met kleingeld - er zit niks politiek controversieels in. Bij het afscheid van CDA-Kamerlid Eddy van Hijum, later uitgegroeid tot financieel woordvoerder, werd het onlangs grijnzend gememoreerd: Eddy deed in zijn eerste jaren de portefeuille binnenvaart, exclusief de havens.

Albert de Vries, Kamerlid sinds 2012, is een van de weinige politici die openlijk toegeeft dat hij geen rol van grote betekenis speelt. Hij somt op: 'Ik doe ruimtelijke ordening, bouwregelgeving, rijkshuisvesting, krimp, havens en scheepvaart. Niet de meest sexy portefeuille. De Telegraaf zal daar niet dagelijks mee openen.'

In grote fracties worden gevechten gevoerd om de onderwerpen waarmee je wél de voorpagina kunt halen. Er doen verhalen de ronde over jonge, ambitieuze Kamerleden die zich als een roedel wolven op een vrijgekomen portefeuille storten zodra een collega de Kamer verlaat.

De Vries verzocht bij zijn entree in de Kamer, nu ruim twee jaar geleden, om de portefeuille zorg. Hij heeft als wethouder ervaring met het sluiten van verzorgingshuizen en het opzetten van wijkverpleging. Maar de zorg viel toe aan zijn collega Otwin van Dijk, die in een rolstoel zit. 'Dat was logisch', vergoelijkt De Vries. 'Die kan veel zeggen uit eigen ervaring. Daar moet je je bij neerleggen.'

Niet dat De Vries niets te doen heeft. Hij diende een motie in die voorkwam dat er onevenredig veel banen bij de rijksoverheid verdwenen aan de randen van het land. 'En een van mijn successen is het in dienst nemen van schoonmakers van rijkskantoren.' Maar dat stond toch gewoon in het regeerakkoord? 'Jawel, maar ik ben zelf verbaasd hoe hard ik er nog aan moest trekken. De laatste punten en komma's zijn echt belangrijk.'

Ander dossier: de bruggen in de Zuid-Willemsvaart, die 's avonds en 's nachts niet meer zouden worden bediend. Dankzij De Vries is dat teruggedraaid. 'Voor 24-uursvaarders die bulk vervoeren, is dat van belang.' Al moet hij toegeven: 'De mooiste baan is wethouder in de stad waar je geboren bent. Kamerlid zijn is vrijblijvender. Als je een keer iets vergeet, is er hier niemand die het ziet.'

'Ik hoef niet zo nodig belangrijk te zijn. Dat is kennelijk superongewoon, want mensen vragen mij vaak: wat is je ambitie? Maar ik ben heel tevreden. Mijn ambitie is zo effectief mogelijk te zijn in wat ik doe. Mensen zoals ik hebben er lol in iets vast te pakken en niet los te laten voor het in wetgeving is geregeld.'

Agnes Wolbert (56), PvdA-Kamerlid, woordvoerder eerstelijnszorg, preventie en externe veiligheid

Op de tafel in de werkkamer van Agnes Wolbert staat een bakje, gevuld met zand, kiezels en een harkje. 'Een zentuintje', zegt ze. 'Je kunt er gedachteloos mee bezig zijn als je je wilt concentreren. Maar als ik denk, gebruik ik wat anders.' Ze laat figuren van ijzerdraad zien, te buigen tot een bloem of een bol.

Wolbert, Kamerlid sinds 2006, denkt vooral na over sociaal-economische gezondheidsverschillen - er zijn niet veel mensen die het zo vaak over 'sociaal-economische gezondheidsverschillen' hebben als zij. 'Dat gaat dan over iets onbenulligs als een Zoutwet. Iedereen eet te veel zout. Het kabinet is niet effectief genoeg in het reduceren daarvan. Ik kom nu met een initiatiefwet.'

Ze noemt zichzelf 'niet zo'n Kamerlid dat veel tekst aan de buitenkant heeft'. 'Maar ik weet in de kleinste debatten welke toezeggingen ik wil hebben. Met opvallen ben ik niet bezig. Ik ging de politiek in om dingen te bereiken, niet vanwege mijn loopbaan.' Het is bijvoorbeeld een 'leuk ding', zegt Wolbert, dat zij ervoor heeft gezorgd dat elke demente man of vrouw een vaste casemanager heeft.

Voordat hij politicus werd, verkocht Erik Ziengs (54) sportartikelen en reclamebelettering in Assen. Zijn verkiezingsleus: 'Kies een liberale Drent in het parlement'. Beeld Hilz & Verhoeff
Agnes Wolbert (56) is al zeven jaar PvdA-Kamerlid, zonder heel bekend te worden. 'Ik ben minder bezig met opvallen. En ik wil ook niet tachtig uur in de week maken. Dat is kennelijk superongewoon in de politiek.' Beeld Hilz & Verhoeff

Dat is wat backbenchers, in elk geval die van de PvdA, willen: op hun terrein 'effectief zijn' dan wel 'dingen binnenhalen'. Het heeft voordelen om bij een coalitiepartij te horen, zodat ze rechtstreeks zaken kunnen doen met bewindslieden.

Omdat dat terrein beperkt is, kunnen ze zich specialiseren - aandacht vragen voor zaken waar generalisten van kleinere fracties niet aan toe komen. 'In een grotere fractie verwacht men toch dat je dieper in de materie zit', zegt De Vries. Dat precisiewerk kan iets ambtelijks hebben. Heel precies draaien deze Kamerleden aan de knoppen om de werkelijkheid een beetje bij te stellen.

Grace Tanamal (57) is ook zo iemand. Ze voert namens de PvdA het woord over werknemersverzekeringen tegen ziekte, mantelzorg en vrijwilligerswerk. Het maakt niet uit, zegt ze, of een Kamerlid in de plenaire zaal op rij één of rij vier zit. 'Dat is de plek waar ik toevallig stem. Niet waar ik werk. Het gaat erom wat je doet met je zetel.'

Ze is er trots op dat door haar inzet ook vrienden en verre familieleden voortaan vrij kunnen krijgen als ze mantelzorg geven. 'Ik wilde deze portefeuille heel graag. Dit ging deze regeringsperiode belangrijk worden, dat had ik allang door. Dit is waarom ik in de politiek ben gegaan.'

'Als mensen naar de Tweede Kamer kijken, hebben ze die plenaire zaal voor ogen', zegt ook de VVD'er Erik Ziengs. 'Bij debatten zien ze die lege blauwe stoeltjes. En bij debatten van hun fractievoorzitters zien ze Kamerleden die met iets heel anders bezig zijn, met hun tablet, hun telefoon. Ze beseffen niet dat we daar dan als decorstukken zitten. Wat daar besproken wordt, dat weten wij als het goed is allang. Je eigenlijke werk speelt zich elders af.' Zijn rol in de fractie? Hij heeft met zijn poten in de klei gestaan, vindt Ziengs. Hij is ondernemer, had een bedrijf in sportartikelen en reclamebelettering in Assen; zijn vrouw heeft er nog steeds een grote kapsalon. 'We zouden meer ondernemers moeten hebben', vindt hij. 'Halbe zegt het wel eens: jij spreekt tenminste hun taal.'

'Ik heb in mijn eigen regio veel voorkeurstemmen gehaald. Mijn campagneleus was: Stem een liberale Drent in het parlement. Elke week, twee weken, sta ik in het Dagblad van het Noorden. Dat is voor mij veel belangrijker dan wat hier op tafel ligt: De Telegraaf, de Volkskrant, AD, Trouw.'

Erik Ziengs (54),VVD-Kamerlid, woordvoerder midden- en kleinbedrijf, toerisme, zzp'ers en vermindering regeldruk

Een backbencher kan vluchten in de details, maar kan ook terugvallen op zijn regio. Daar is hij een gewichtig persoon: de man of vrouw in Den Haag, die opkomt voor de belangen van Drenten, Friezen of Zeeuwen. Hij heeft er een column in de krant, er wordt naar hem geluisterd. Tegelijkertijd zorgen alle grotere partijen voor een behoorlijke verdeling van Kamerleden over de regio's. De VVD wil dat bij de eerste veertig kandidaten alle provincies vertegenwoordigd zijn.

De werkkamers van onbekende parlementariërs hebben vaak wat weg van een streekmuseum in wording. Albert de Vries heeft, naast de verkiezingsposters met zijn beeltenis, een mok met de Provincie Zeeland, een flesje Zuiver Zeeuws Water en de Compacte Provincie Atlas Zeeland. Bij Ziengs op de kamer staat een levensgrote staander van de Drentse jongen Bartje, met daarbij de tekst: 'Weet woa'j vot komt'. Aan de muur een schilderij van boeren die met hooivorken ten strijde trekken, waarschijnlijk rond de grens bij Ane.

Albert de Vries: 'Ik maak me er druk over dat Den Haag zo weinig weet van regionale verschillen. Vanuit Den Haag kun je hooguit 50 kilometer ver kijken, zeg ik wel eens.' Precies zo denkt Agnes Wolbert erover. 'Ik ken de achterstandswijken in de grote steden, maar mensen uit de Randstad weten niets over de achterstand in mijn streek in Drenthe.' We kijken ons in Den Haag blind op de landelijke media, vindt Ziengs. Hij ziet zich niet als belangenbehartiger van het Noorden; maar als er gedoe met de asielzoekersopvang in Oranje is, dan weten ze hem in Drenthe echt wel te vinden.

Daarom ziet De Vries het als zijn plicht om zijn mede-Kamerleden bekend te maken met kwesties als de marinierskazerne in Vlissingen, de zandhonger van de Oosterschelde, de Europese subsidie voor vlas die nodig is om het Zeeuwse cultuurlandschap te behouden. En voelt Wolbert zich extra gemotiveerd om ten strijde te trekken tegen de sociaal-economische gezondheidsverschillen. 'Heel pregnant in het veenkoloniaal gebied.'

'Je hebt in een fractie een mix nodig van specialisten en generalisten. De generalisten bij de PvdA waren altijd Diederik Samsom, Jeroen Dijsselbloem, Mariëtte Hamer. Die kon je over alles iets vragen. Zij begaven zich op alle terreinen. Nu zijn er veel specialisten, meer dan in andere fracties.'

Agnes Wolbert

Ja hoor, er wordt naar hen geluisterd tijdens fractievergaderingen, zeggen de backbenchers. Zeker als het over hun specialisme gaat. Daarin zijn zij 'leidend': zij doen de voorstellen en de fractie buigt zich erover. Over al het andere kunnen ze meepraten.

Maar, zegt Agnes Wolbert, ik word gehoord over zorg, niet over buitenlands beleid. Maar, zegt Albert de Vries, je moet kiezen, want niet alle 36 fractieleden kunnen over alles wat vinden.

Ze houden zich bezig met de details, ze zijn te vinden in de regio, maar de lange tentakels van grote fracties hebben een nadeel: het is moeilijker de krachten te bundelen. Met veel specialisten en weinig generalisten is het lastig grote politieke discussies te voeren. In de praktijk is het een klein groepje mensen dat het politieke hoofdmaal serveert. Zij sluiten de akkoorden en dan vooral het regeerakkoord, waarna de fractie er hoogstens een uurtje naar mag kijken. De rest van het gezelschap in de Tweede Kamer houdt zich bezig met de garnering.

Je kunt zeggen: het is heel democratisch dat de politiek niet alleen besluiten neemt over grote hervormingen, maar ook probeert het leven van bepaalde groepen in de samenleving te verbeteren. Daarom is het goed dat het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners bij Grace Tanamal terecht kan om buurtrechten te krijgen. Daarom is het goed dat een ondernemer uit Oldenzaal bij Erik Ziengs zijn beklag kan doen over de regeldruk.

Maar je kunt ook zeggen: moet de Tweede Kamer, de hoogste gekozen politieke vertegenwoordiging in het land, zich niet vooral ook bezighouden met het grote verhaal, in plaats van zich te storten op de punten en de komma's?

'Ik werkte hiervoor in de marketing. Als ik een product wilde verkopen, dan moest ik niet zeggen: je kunt er dit mee, en dat, en nog meer. Je moet geen diffuse boodschap uitzenden, heb ik geleerd. Daarom wil ik niet meewerken aan dit verhaal.'

Een VVD-Kamerlid dat zich voegt naar de wens van de fractieleiding

Albert de Vries (59) heeft zijn werkkamer verfraaid met souvenirs uit Zeeland. 'Ik maak me er druk over dat Den Haag zo weinig weet van regionale verschillen. Vanuit Den Haag kun je hooguit 50 kilometer ver kijken, zeg ik wel eens.' Beeld Hilz & Verhoeff

Er zijn VVD-Kamerleden die pertinent weigeren iets te vertellen over wat ze doen als gekozen volksvertegenwoordiger. De eerste keer dat we aankloppen op zo'n deur naast een trapgat zegt het bewuste Kamerlid: 'Bij mij is het 'nee, tenzij' bij de media. Ik ben daar bewust heel terughoudend in. Maar aan dit verhaal zou ik misschien wel mee willen doen.'

Een paar dagen later zegt hetzelfde Kamerlid: 'Er is veel wantrouwen bij de fractievoorlichting. Het is hier een harde wereld. Ze zijn bang dat er iets fout gaat. Het is al zo'n gespannen situatie in deze coalitie. Voor je het weet, heb ik een slip of the tongue. Dat heb ik weleens. Ik wil loyaal zijn. Dankzij de partij zit ik hier.'

De derde keer: 'Ik kan beter in het nieuws komen met iets wat ik wil. Iets inhoudelijks. Het gaat niet om mij hè. Het gaat niet om mijn filosofieën en ideeën, maar om wat ik hier aan het doen ben.'

Zo kan het dat er in de zijgangen en dwarspaden van het Kamergebouw een groep onzichtbare parlementariërs huist. Ze treden nauwelijks op in de media en voeren zelden het woord in de plenaire zaal. Ze worden geacht te stemmen, maar niet hun stem te laten horen.

Beeld Hilz & Verhoeff

Zij vielen wel op:

De medialievelingen (excl. fractievoorzitters)
1. Pieter Omtzigt (CDA)
2. Jesse Klaver (GroenLinks)
3. Jeroen Recourt (PvdA)

De debattijgers
1.Renske Leijten (SP)
2.Jesse Klaver (GroenLinks)
3.Liesbeth van Tongeren (Groen Links)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden