Analyse

Wat Dijsselbloem óók had kunnen doen met 5 miljard

In de begroting die minister Dijsselbloem vandaag uit zijn koffertje haalt, gaat 5 miljard euro terug naar de belastingbetaler. Een gemiste kans om de boeken in te gaan als de man die het land blijvend beter maakte?

Jeroen Dijsselbloem, minister van Financiën. Beeld anp

Piet Lieftinck had zijn tientje, Jelle Zijlstra en Gerrit Zalm kregen een 'norm' op hun naam. En Jeroen Dijsselbloem? We mogen niet uitsluiten dat ook deze minister van Financiën zijn plek in de geschiedenisboekjes krijgt, maar dat zal dan niet zijn vanwege de begroting die hij vandaag presenteert.

Terwijl dat wel had gekund. De PvdA'er had, samen met zijn VVD-staatssecretaris Eric Wiebes, zijn naam kunnen verbinden aan een nieuw belastingstelsel. Hij had ook de 'man van 5 miljard' kunnen zijn die met dat geld het onderwijs, de zorg of de economie een enorme duw had kunnen geven, precies op het juiste moment: van crisis naar herstel.

Het zal anders gaan. Dijsselbloem kiest ervoor de economie een impuls te geven met een belastingverlaging. De Nederlandse belastingbetaler krijgt Dijsselbloems 5 miljard in maandelijkse termijnen van een paar tientjes uitgekeerd, verstopt in zijn loonstrookje of uitkeringsoverzicht.

Uitdelen

Visieloos zwabberbeleid, zeggen media-economen als Bas Jacobs, Sweder van Wijnbergen en Sylvester Eijffinger. Ze vinden het op zijn vriendelijkst gezegd een gemiste kans, electoraal handige cadeautjes uitdelen zonder dat er iets tegenover staat.

Wat Dijsselbloem betreft staat er wel degelijk wat tegenover. Minder belasting op arbeid is volgens het kabinet de beste manier om die arbeid en dus de werkgelegenheid te stimuleren. Ook is het goed voor de consumptie, als mensen meer geld in de portemonnee overhouden. Bovendien: na jaren van hogere belastingen en inleveren mogen de belastingbetalers weleens wat terugkrijgen. VVD en PvdA gunnen het ook zichzelf: mogen ze eindelijk eens wat uitdelen in plaats van steeds op de rem trappen?

Waar komt die 5 miljard ook alweer vandaan? De economie is dit jaar definitief hersteld en dat schept ruimte in de begroting van 2016. Er komt meer belasting binnen en er wordt minder uitgegeven aan zaken als uitkeringen. Prinsjesdag vorig jaar zei Wiebes: het is een gemiste kans die ruimte niet te gebruiken voor een nieuw belastingstelsel. 'Daarvoor heb ik 5 miljard euro smeerolie nodig.' Om de nadelige inkomenseffecten te compenseren.

Een nieuw stelsel zou de kers op de taart zijn voor het hervormingskabinet Rutte II. Maar het kabinet blies de onderhandelingen erover met de oppositie zelf op. Want die 5 miljard, zei de VVD-PvdA-coalitie, gaan we sowieso aan de burgers geven, ook zonder nieuw belastingstelsel. En weg was de oppositie.

De kritiek op Dijsselbloem, die ook een deel van de oppositie vandaag over hem zal uitstorten, grijpt terug naar de woorden van president Kennedy uit 1962: 'The time to repair the roof is when the sun is shining.'

Reparatie

Dat de zon schijnt staat vast. De economische groei zit bij sommige voorspellers al op pre-crisisniveau. Maar wat houdt dat repareren in? Dat wil zoveel zeggen als: Dijsselbloem, stel nou eens echt orde op zaken en werk toe naar een overschot op de rijksbegroting. Het verlagen van de staatsschuld van ruim 450 miljard zou een echte dakreparatie zijn. Die schuld kost de staat historisch gezien nu weinig aan rente - de hypotheekrente, om maar eens wat te noemen, heeft het laagste punt in vijftig jaar bereikt. Ooit zal die rente weer gaan stijgen, waardoor de kosten van alle staatsleningen - dit jaar circa 8 miljard euro - zullen toenemen. Tenzij de staatsschuld omlaag wordt gebracht.

Dijsselbloem staat niet alleen. Nog nooit is het een Nederlandse minister van Financiën gelukt het advies van Kennedy te volgen. Wel als het regent, maar dat is een ander verhaal. Gerrit Zalm kwam er in de jaren negentig nog het dichtstbij. Vier jaar nadat hij in 1996 triomfantelijk Het Koffertje als een voetbalbeker boven zijn hoofd had gehouden, scoorde Zalm een stevig overschot.

Het was eens maar nooit weer en na twaalf jaar ministerschap snapte Zalm waarom een overschot niet beklijft. 'Volgens de economentheorie moet je het dak repareren als de zon schijnt, maar de politieke economie zegt: waarom zouden we het dak repareren zolang het niet regent?'

Dijsselbloem had vandaag als eerste die weg in kunnen slaan. Zijn naam was naast die van Lieftinck, Zijlstra en Zalm in de geschiedenisboeken gebeiteld, als de minister van Financiën die dwars tegen politieke campagnelogica in een unieke norm had geïmplementeerd. De Dijsselbloem-dakdekkersnorm.

Minister Zalm op Prinsjesdag 2006. Beeld anp

Zo had Nederland eruit kunnen zien...

Onderwijs: kleinere klassen en nog betere leraren

Geen betere investering in een land dan onderwijs. Ruim 30 miljard euro trekt het kabinet er jaarlijks voor uit; van elke 10 euro aan overheidsuitgaven gaat er ruim 1 naar onderwijs. Dat lijkt veel, maar daarmee is Nederland in Europa een middenmoter. Doe er 5 miljard bij en Nederland gaat fier aan kop met onderwijstoplanden als Denemarken en Zweden. Met dat geld kunnen bijvoorbeeld de klassen in lager en middelbaar onderwijs kleiner worden gemaakt. Tegelijk kan de al hoge kwaliteit van onderwijzers en leraren verder worden verbeterd. Nederland zal internationaal bekend staan als het land waar leerlingen op het individu toegesneden onderwijs krijgen van leraren met een universitaire opleiding.

Beter land: de lijn waar het zuiden naar smacht

Twee keer zo veel windmolens dan eerder gepland kunnen met 5 miljard extra in de zee worden gezet en gesubsidieerd, dan eerder gepland. Dat kan de Europese milieudoelstelling - 20 procent minder uitstoot en 20 procent duurzame energie in 2020 - bereikbaar maken. En het ontlast de energierekening van de burger.

Anders kan voor de 5 miljard een spoorlijn die voor minder autoverkeer zorgt, worden aangelegd: een rechte spoorbaan van Breda naar Utrecht. Zuid-Nederland smacht ernaar - het eerste plan is van 1875. In het midden van de landkaart met alle spoorlijnen zit een niemandsland. Een spoorlijn langs de snelweg A27 zou die precies doorkruisen. Er is zelfs nog geld over om die A27 te verbreden. En in 2017 kan dan weer een ander knelpunt worden opgelost.

Belastingen: smeerolie voor een nieuw stelsel

De 5 miljard waar het hier over gaat, zou gebruikt worden om het belastingstelsel te vereenvoudigen. Kost dat geld dan?

Voortaan bijvoorbeeld één btw-tarief is vooral voor lagere inkomens schadelijk. Vereenvoudigingen maken in het begin 'slachtoffers' die met 5 miljard 'smeerolie' moeten worden gecompenseerd.

Niemand in Nederland twijfelt eraan dat het vijftien jaar oude stelsel snel simpeler moet worden. Het is een moloch doordat politiek-ideologische wensen steeds fiscaal worden gehonoreerd. Zie het toeslagensysteem dat de Belastingdienst maximaal pijn doet.

Een simpeler belastingstelsel helpt vooral bedrijven. Door fiscale complexiteit komen ze minder toe aan het creëren van banen. Maar particulieren vullen hun aangifte nu zo makkelijk in dat het lijkt alsof de vereenvoudiging allang heeft plaatsgevonden.

Reputatie: de NAVO-verplichtingen nakomen

Na jaren van bezuinigingen, lijkt de krijgsmacht er vanaf volgend jaar geld bij te krijgen. Althans: een deel van eerdere defensiebezuinigingen worden teruggedraaid. Wereldproblemen hebben nu een dusdanige gedaante dat een Kamermeerderheid dit noodzakelijk acht. Het budget van Defensie is ruim 7 miljard. 'Het NAVO-bondgenootschap is onze veiligheidspolis', zegt de hoogste militaire baas Tom Middendorp.

Hij wil dat Nederland zijn NAVO-verplichtingen nakomt en daar is 5 miljard voor nodig. Daarmee kan Nederland bijvoorbeeld twee keer zoveel JSF's kopen. Of bezuinigingen terugdraaien en tanks, transporthelikopters, mijnenjagers, bevoorradingsschepen en duizenden banen.

Gaat de hele 5 miljard naar ontwikkelingssamenwerking, dan zou dat een verdubbeling van het budget zijn. Het maakt Nederland tot een absolute koploper als het meest vrijgevige land van de wereld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden