Column

'Wat de ufo-believer gemeen heeft met de wetenschapper - en wat niet'

Complottheoretici en ufo-believers hebben gemeen dat ze van het gevolg naar de oorzaak redeneren, schrijft Jean Wagemans. 'En ze zoeken steeds nieuwe bewijzen voor hun zelfverzonnen verklaring.'

De Twin Towers Beeld AFP

Afgelopen dinsdag was er een interessante aflevering van het programma De Wereld Leert Door op televisie. Cultuursocioloog Stef Aupers vertelde over zijn wetenschappelijk onderzoek naar complottheorieën en hun bedenkers.

Als een van de voorbeelden noemde Aupers de theorie dat de regering Bush verantwoordelijk is voor de aanslagen op 11 september 2001. Er zijn echt mensen die geloven dat het instorten van de Twin Towers het gevolg was van het ontploffen van de explosieven die de regering Bush op een aantal strategische plekken in de torens had aangebracht. Nu is op beeldmateriaal inderdaad hier en daar een ontploffing te zien. Maar dat kunnen natuurlijk net zo goed verwarmingsbuizen zijn. Of nog iets anders.

Ufo's
Misschien dat Aupers zich in zijn onderzoek ook op theorieën over buitenaardse wezens richt. De manier van redeneren van complottheoretici doet mij in ieder geval sterk denken aan die van Coen Vermeeren, de wetenschappelijk medewerker van de TU Delft die een jaar geleden in opspraak raakte omdat hij in ufo's gelooft. Hij gelooft, preciezer gezegd, dat sommige lichtpunten aan de hemel worden veroorzaakt door ruimtevaartuigen die bestuurd worden door buitenaardse wezens die intelligenter zijn dan wij en de aarde komen bezoeken met de nobele bedoeling ons een handje te helpen met het oplossen van de problemen rond de wereldvoedselvoorraad, de energievoorziening en de verandering van het klimaat.

Complottheoretici hebben met dergelijke ufo-believers gemeen dat ze van het gevolg naar de oorzaak redeneren. Het te verklaren verschijnsel - het instorten van de Twin Towers of de aanwezigheid van vreemde lichtpunten aan de hemel - wordt opgevat als het gevolg van een ander verschijnsel - het ontploffen van regeringsexplosieven of het bezoek van buitenaardse wezens aan onze planeet.

Met deze manier van redeneren is in principe niets mis. Artsen redeneren ook vaak van het gevolg naar de oorzaak. Bijvoorbeeld wanneer ze op basis van bepaalde symptomen concluderen dat een patiënt een bepaalde ziekte heeft. En wat te denken van wetenschappers? Die hebben van dit type redeneren hun beroep gemaakt. Zo bedachten astronomen in het begin van de negentiende eeuw dat bepaalde afwijkingen in de baan van de zevende planeet, Uranus, verklaard konden worden door aan te nemen dat er nog een achtste planeet in het zonnestelsel was. Die planeet, Neptunus, werd later inderdaad ontdekt.

Alternatieve verklaring
Maar er is wel één cruciaal verschil. De complottheoreticus en de ufo-believer blijven bij hun zelfverzonnen verklaring hangen, en verzamelen daar steeds nieuwe 'bewijzen' voor. De arts en de wetenschapper gaan daarentegen op zoek naar alternatieve verklaringen, die ze vervolgens proberen te weerleggen. Met als resultaat dat ze precies kunnen uitleggen waarom hun verklaring de 'best mogelijke' verklaring is.

Tot mijn verrassing kwam cultuursocioloog Aupers aan het eind van de uitzending zelf ook met een nogal opmerkelijke verklaring. Volgens hem geloven mensen in complottheorieën omdat ze zich niet langer thuis voelen in onze moderne samenleving. Dat zou liggen aan het feit dat 'onze instituties, waar mensen steeds meer mee te maken hebben, de bureaucratie, de economie, het bankwezen, de wetenschap, dat het feitelijk steeds ondoorgrondelijker wordt'.

De instituties? Het bankwezen? Steeds ondoorgrondelijker? Je leest het wel eens, dat sommige mensen langzaam maar zeker op hun huisdier gaan lijken. Ik hoop niet dat Aupers er door zijn onderzoek langzaam maar zeker van overtuigd raakt dat er een complot zit achter het opstellen van complottheorieën...

Jean Wagemans is filosoof en universitair docent argumentatietheorie.

 
Er zijn echt mensen die geloven dat het instorten van de Twin Towers het gevolg was van het ontploffen van de explosieven die de regering Bush op een aantal strategische plekken in de torens had aangebracht
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden