Wat de Italiaanse maffia in de Van Goghs zag

Maandag zijn de twee gestolen doeken van Van Gogh officieel teruggegeven aan museumdirecteur Rüger. Belangrijkste vraag voor de persconferentie in Napels: hoe kwamen de werken bij de Camorra?

De twee gestolen schilderijen van Vincent van Gogh, Zeegezicht bij Scheveningen (1882) en Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen (1884/85), worden getoond aan de pers.Beeld ANP/Sander Koning

Het waren woorden die hij nooit meer dacht uit te spreken: 'De schilderijen zijn gevonden.' Of eigenlijk: 'The paintings have been found', want afgelopen september was directeur Axel Rüger van het Van Gogh Museum opeens wereldnieuws. Niet alleen waren zijn gestolen doeken terug - twee schilderijen die de zwartste dag uit de geschiedenis van zijn museum symboliseerden. Hun vindplaats leek bovendien afkomstig uit een overdreven Hollywoodscript.

Tijdens een politie-inval in een onbeduidend dorpje ten zuiden van Pompeï, te midden van een enorme hoeveelheid illegaal bezit waaronder een privévliegtuig, stuit de anti-maffia-eenheid eind september op een pakketje van de voortvluchtige drugscrimineel en Camorra-lid Raffaele Imperiale. Als de politie de katoenen verpakking openrolt, zien ze opeens twee licht beschadigde schilderijen zonder lijst: Zeegezicht bij Scheveningen en Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen, beiden van Vincent van Gogh.

En de diefstal van beide schilderijen, veertien jaar eerder, was ook al zo filmisch verlopen - zij het een wat oudere film. Op een vroege decembermorgen in 2002 klimmen de twee dieven Henk B. en Octave D. met een ladder over het dak van het Van Gogh-museum. Ze slaan een ruitje in, pakken de schilderijen en vluchten via een touw het gebouw weer uit.

Illegale kunsthandel

Maar hoe kwamen de doeken van een museummuur in Amsterdam naar een tochtig huisje in Castellammare di Stabia? Wat hebben de Hollandse dieven Henk B. en Octave D. van doen met supernarco Raffaele Imperiale, leider van 'een van de gevaarlijkste en actiefste Camorra-clans van het gebied', volgens de Napolitaanse procureur Giovanni Colangelo.

'We gaan er niet van uit dat de Camorra opdracht heeft gegeven tot de diefstal van beide doeken, maar denken wel dat de doeken al lange tijd in hun handen zijn', zegt Colangelo in Napels, waar beide doeken maandag officieel werden teruggegeven aan het Van Gogh Museum.

Gestolen kunst is een bekend en belangrijk witwaskanaal van de maffia, zegt hij. De illegale kunsthandel zou, na drugs, wapens en de handel in financiële producten, nu de belangrijkste activiteit zijn van de Italiaanse georganiseerde misdaad. De drugsbende van Imperiale stond bovendien al jaren in nauw contact met de Nederlandse onderwereld.

'Onze steden zijn verbonden via vriendschap, toerisme, voetbal, maar helaas ook via de georganiseerde misdaad', zegt ook de Amsterdamse politiechef Pieter-Jaap Aalbersberg. 'Hoewel wij de dagelijkse pijn niet voelen zoals Napels dat doet, zien wij ook dat Amsterdam een schakel in het logistieke netwerk is geworden.'

Lang waren de schilderijen spoorloos, maar acht jaar geleden dook de naam Van Gogh voor het eerst op tijdens een onderzoek naar een drugsdriehoek tussen Napels, Amsterdam en Venezuela. Niet lang daarna liet de politie tijdens een persconferentie terloops vallen dat de doeken in Italië waren in de hoop dat zenuwachtige maffiosi via hun afgetapte telefoons verhuisplannen zouden smeden, maar dat gebeurde niet.

Pas vorig jaar kreeg de zoektocht onverwacht een nieuwe impuls toen bij een ander onderzoek een groot deel van de drugsbende van Imperiale werd opgepakt. In een poging straf te omzeilen, besloot een van de leden te praten, waarbij hij justitie uiteindelijk naar Castellammare di Stabia leidde en de twee gestolen schilderijen.

Directeur van het Van Gogh Museum, Axel Rüger, bij de gevonden schilderijen.Beeld ap

Waardevast

Volgens de Italiaanse minister van Cultuur, Dario Franceschini, laat deze vangst zien dat 'de georganiseerde misdaad kunstwerken als investering dan wel als onderling betaalmiddel gebruikt'. Ook misdaadjournalist Roberto Saviano noemde de illegale kunsthandel naar aanleiding van de Van Goghs het belangrijkste witwaskanaal van de maffia. Een schilderij laat een minder groot spoor achter dan dozen vol traceerbaar geld, het is gemakkelijker te vervoeren en bovendien een vrij waardevaste investering, zei hij.

De illegale kunsthandel gaat in het overgrote deel van de gevallen om archeologische schatten voor privéverzamelaars of minder bekende contemporaine kunst. Bekende werken zoals de twee Van Goghs vormen een uitzondering omdat ze vanwege hun bekendheid enkel op zwarte markten worden verhandeld. Daardoor ligt de door criminelen betaalde waarde vaak beduidend lager dan de daadwerkelijke waarde.

Dat er soms toch bekende doeken opduiken in maffiabezit kan een vorm van machtsvertoon zijn van 'bosses ' - een manier om te pochen tegenover zakenpartners. Aannemelijker is echter dat ze als een alternatief betaalmiddel dienen of in sommige gevallen als een soort extra verzekering. Zodra een boss wordt opgepakt, kan hij altijd de vindplaats van een onbetaalbare kunstschat inzetten in ruil voor een lagere straf, zo is het idee.

Voor de tot 18 jaar cel veroordeelde, maar nog altijd voortvluchtige Imperiale is dat geen optie meer. Zeegezicht bij Scheveningen en Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen zijn de komende twintig dagen te zien in het Napoletaanse Museo Capodimonte, waarna ze na 14 jaar afwezigheid zullen terugreizen naar Amsterdam. Vanaf 21 maart zijn de doeken te zien in het Van Gogh-museum.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden