REPORTAGE

Wat de Belgen bindt? Nou, er is de vlag

België na de aanslagen

Terwijl de Belgische politie nog op zoek is naar de derde man achterde aanslagen op Zaventem, werpt de terreur de vraag op wat België België maakt.

Een niet-officiële herdenking van de aanslagen in Brussel zondag op het Beursplein werd verstoord door enkele honderden extreem-rechtse hooligans. De oproerpolitie moest ingrijpen. Tien hooligans werden aangehouden. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Rillend in het portiek voor de Brusselse Protestantse Kerk steekt Antoinette Panhuis (72) een sigaret op. Dat doet ze langzaam, zodat ze tijd heeft om over de vraag na te denken. 'Ik denk terug aan wat onze oud-premier Jean-Luc Dehaene zei: 'We lossen de problemen op als ze zich stellen.'' Panhuis, geboren in Gent en voor deze paaszondag gehuld in stemmig turkoois, wil maar zeggen: er liggen geen draaiboeken voor dit land. Dit is België, en het is goed zo.

Het is de week na de bloedige aanslagen op luchthaven Zaventem en metrostation Maalbeek, en de vraag wat België bijeenhoudt, wat het land kenmerkt, ligt in al zijn weerbarstigheid weer op tafel. Niet omwille van de Belgen, die de vraag liever uit de weg gaan, maar omdat iedere discussie over bestuurlijke wanorde, meertaligheid en langs elkaar heen werkende politiediensten die vraag als uiterste consequentie in zich draagt.

Wat is België, wie is de Belg?

Vraag het de manifestanten op het Beursplein in de hoofdstad, en je krijgt een gloedvol antwoord passend bij de communautaire enclave die Brussel heet. 'Wat ons tot Belgen maakt? Onze vlag', glimlacht de besnorde kunstschilder Moustapha Zoufri (55). Hij is evenals honderden andere Brusselaars zondag de aanslagen komen herdenken. Op een tafeltje op de hoek van het bed aan bloemen en kaarsjes heeft hij een canvas neergelegd. Passanten nodigt hij uit met acrylverf de Belgische driekleur in allerhande combinaties op het doek te zetten. En wacht, Zoufri wil nog twee andere symbolen noemen: Jacques Brel, de man uit het beklaagde Schaarbeek die Frans én Nederlands zong, en de puntzak friet.

Aan de andere kant van het plein komt Geoffroy Rousseau (38) aangewandeld, de Belgische vlag om zijn nek gedrapeerd. Een statement, zegt hij. 'Twintig jaar ging het in ons land alleen over de regio's, Vlaanderen en Wallonië. Ze zijn de natie vergeten.' Het probleem zijn voor hem de extremen: de Nieuw-Vlaamse Alliantie (N-VA) rechts, de Parti Socialiste (PS) links. Rousseau's hoop is gericht op de Rode Duivels. 'Als België deze zomer Europees kampioen wordt, daalt de N-VA zeker weten met 10 procent in de peilingen.'

Zwijgen

'De identiteit die het verdeelde Brussel en België niet aan migranten kon geven, heeft de religie ingevuld', schreef journalist Bart Eeckhout zaterdag in De Morgen. 'Er is deze week een beetje Brussel in mij doodgegaan.'

Maar wie verwacht had dat diezelfde N-VA en PS munt zouden proberen te slaan uit de aanslagen, komt bedrogen uit. Onder Belgische politici geen oorlogstaal of roep om noodwetten naar Frans voorbeeld. De Waalse PS is al decennialang aan de macht in Brussel en daarmee een van de hoofdverantwoordelijken voor de gebrekkige sociale integratie in wijken als Molenbeek. De socialisten houden wijselijk de mond. De N-VA op haar beurt regeert mee op federaal niveau. Tegen tv-zender VTM zei N-VA-frontman Bart De Wever: 'Soms is het beter te zwijgen, want als je echt woedend bent, zeg je soms dingen waar je spijt van krijgt.'

Een minuut stilte, zondag op het Beursplein, wordt afgesloten met luid applaus. Ondanks het annuleren van de officiële manifestatie 'tegen de angst', zijn honderden Brusselaars vandaag komen herdenken.

Beeld AP

Dan, rond kwart voor drie, zwelt een grimmig gejoel aan vanuit de aanpalende Boulevard Anspach. Zo'n 450 tot 500 in zwart geklede mannen, velen met capuchons op en sjaals voor de gezichten, lopen in hoog tempo het plein op, scanderend: 'Wij zijn hooligans.' Bloemen worden vertrapt, kaarsjes omgekegeld.

Een pijnlijk moment voor de politie, die een dag tevoren besloten had de demonstratie toe te staan. De herdenkers op het plein hebben er geen goed woord voor over. Politiewoordvoerder Christian de Coninck tegen de VRT: 'Je kunt die mensen niet tegenhouden. Daarom hebben we ze gekanaliseerd naar het Beursplein.'

Staand op de beurstrappen brengt een handvol hooligans de Hitlergroet. Ze noemen zich 'Casuals United Belgium' en komen naar eigen zeggen uit de harde kern van onder meer Anderlecht, Lierse SK, Club Brugge en, verrassend, Feyenoord. Een Rotterdamse hooligan in Feyenoord-vest beweert met dertig anderen uit Rotterdam te zijn gekomen. 'We gaan de moskeeën hier platbranden.' Ondertussen heeft de oproerpolitie de extreem-rechtsen omsingeld, zodat ze tegen vieren van het plein kunnen worden gedreven. Tien hooligans worden opgepakt.

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Vingerwijzen

Wiens schuld hun komst was? Die van de lokale autoriteiten, zegt minister Jambon (N-VA, Binnenlandse Zaken). Die van Jambon, zegt burgemeester Mayeur van Brussel. Vrijdag had Jambon een verbindingsofficier in Turkije 'geblunder' aangewreven in het dossier van zelfmoordterrorist Ibrahim el-Bakraoui. Tegen het bijschrijven van het rituele vingerwijzen als nationaal symbool zal, als het zo doorgaat, weinig bezwaar zijn.

In het Antwerpse café De Klamper, in de wijk bekend van de zondagse bingo, verlaagt uitbaatster Chris Rega (54) haar stemvolume tot iets boven fluistertoon: 'Ik vind het beschamend om te zeggen, maar ik ben er niet langer fier op Belg te zijn.' In de stad waar in 2012 meer dan één op drie op de Vlaams-nationalisten stemde, staat ze niet alleen. Ludo de Groot (58), die Pasen aangrijpt voor een bezoek met zijn gezin aan de dierentuin: 'Ik hoop dat Filip Dewinter premier wordt. Dan kan Vlaanderen zich bij Nederland aansluiten.'

Nederigheid

Brusselse vlaggendrager of Antwerpse flamingant, geen van beiden hebben ze een sluitend antwoord op die brandgevaarlijke vraag naar wat hen bindt. Het kalme geluid overheerst. Belg-zijn betekent nederigheid, klinkt het, zodat grote vragen als vanzelf weer afdruipen.

En er is natuurlijk volkszanger Johnny Hallyday, wiens vader Belg was. Zaterdag en zondag geeft hij concerten in Brussel, die hij tot grote vreugde van zijn fans afsluit met de evergreen Quand on n'a que l'amour ('Als je niets dan liefde hebt') van Jacques Brel. Euforisch is bezoekster Marie-Christine Favart (57), als ze na afloop de concertzaal uitloopt. 'Johnny mag dan in het buitenland wonen, zijn ziel blijft die van een Belg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.