Wat dachten de denkers de afgelopen twintig jaar?

Filosofie Magazine viert vanavond zijn vierde lustrum. Daan Roovers, hoofdredacteur, kiest de belangrijkste inzichten die de filosofie in de twintig jaar dat het blad bestaat heeft voortgebracht.

De website van Filosofie Magazine vermeldt 39 toonaangevende wijsgeren, van wie er nog twee in leven zijn, Martha Nussbaum en Slavoj Zizek. Niet dat zo'n lijstje de indruk moet wekken dat het meeste denken al achter de rug is, beklemtoont hoofdredacteur Daan Roovers (42). De redactie van het maandblad (oplage 20- tot 25 duizend, trend licht stijgend) volgt ook het actuele peinzen op de voet. Bij de viering van het 20-jarig bestaan, aan Roovers de vraag een scherpe selectie te maken van de belangrijkste inzichten die de filosofie in die periode heeft opgeleverd.


Populisme als genezing

Het is een ideaalbeeld: een samenleving waar verschillen in ras, sekse, afkomst en religie er niet toe doen. Zoals in Vijftien miljoen mensen, op dat hele kleine stukje aarde. De werkelijkheid inmiddels: de multiculturele samenleving is weerbarstig.


De Vlaamse filosoof Rudi Visker schreef in zijn boek Vreemd gaan en vreemd blijven dat zo'n samenleving altijd met een zeker 'heiligschennis' gepaard gaat, omdat een eigen identiteit niet meer vanzelfsprekend is. Er zijn voortdurend confrontaties met verschillen, met mensen die anders zijn dan jij.


Roovers: 'Visker ziet het populisme als een antwoord op de egalitaire samenleving die een illusie is gebleken. Er worden weliswaar zeer aanvechtbare oplossingen aangedragen, maar de verschillen worden in tegenstelling tot het politiek correcte denken wel zichtbaar gemaakt.' Het populisme is volgens Visker niet alleen een kwaal, het is ook een genezingspoging. 'Bij gebrek aan een betere', zei hij in 2005 in Filosofie Magazine.


Volgens Roovers is dit inzicht politiek nog niet ver genoeg doorgedrongen. 'Discussies over hoofddoekjes of boerkaverbod gaan juist de verkeerde kant op. Dan doen we weer of we allemaal gelijk zijn. Dat was nu juist het probleem. Het idee dat herkomst niet telt is naïef gebleken. Het gevaar is dat groepen zich miskend voelen en zich afkeren van de samenleving.'


Genoeg van de autonomie

Het is sinds de Verlichting een ideaalbeeld geweest: de mens die bevrijd van het juk van welke autoriteit dan ook -- de overheid, de chef, de ouders - zelfstandig beslissingen neemt en keuzes maakt. Maar nu die vrijheid, mede dankzij toegenomen welvaart en emancipatiebewegingen, zo'n beetje is veroverd, begint het tij te keren. Roovers: 'Het blijkt heel inspannend om almaar zelf te bepalen hoe je moet handelen en waar je grenzen liggen.'


Wat er voor in de plaats komt: interpassiviteit, het uitbesteden van verantwoordelijkheden. Roovers noemt de lachband onder sitcoms als vroeg symptoom - laat een ander maar bepalen wanneer het leuk is. Sociaal filosoof Gijs van Oenen schreef er een boek over: Nu even niet. Hij haalt het voorbeeld aan van de treinreiziger die zijn voeten op de bank legt, terwijl hij goed weet dat het niet mag. Pas als de conducteur hem erop aanspreekt, haalt hij ze weg. Hij gedraagt zich niet acceptabel op eigen gezag, maar alleen op bevel van een autoriteit. De moraal wordt op die manier uitbesteed.


Roovers: 'We blijken er niet op gebouwd te zijn om altijd overal voor verantwoordelijk te zijn. We zijn uitgeput. Het sociaal filosofische model van het autonome individu is te beperkt.'


De risicomaatschappij

Het steekt in deze crisistijden in het politieke debat weer geregeld de kop op, de schrijnende kloof in de samenleving tussen arm en rijk. Maar volgens de Duitse socioloog Ulrich Beck is in het streven naar een rechtvaardige samenleving een heel andere kwestie aan de orde: een eerlijke verdeling van de risico's. Wie woont er langs een spoorlijn waarover chloortransporten rijden en op welke plek accepteer je dat er een kans bestaat dat een kerncentrale ontploft?


De benadering van Beck in zijn boek Risikogesellschaft was volgens Roovers bijzonder. 'Tot dan toe kon je risico's alleen maar nemen. Hij toonde aan dat je risico's ook kunt verdelen.


'De strekking krijgt ook telkens een nieuwe lading. Laatst had je het bericht dat hogeropgeleiden aanzienlijk langer leven dan laagopgeleiden, 6 à 7 jaar. De laatste groep leeft ongezonder, is dikker en loopt meer risico op allerlei ziektes. De eerste verzekeringsmaatschappijen bieden al een speciale polis voor hoger opgeleiden aan.


'De vraag is welk verschil in levensverwachting we acceptabel vinden. De verdeling van gezondheidsrisico's zal opnieuw op de politieke agenda moeten komen.'


Waarheidsvinding

Het was de wetenschapsfilosoof Ton Derksen die kon aantonen dat de verpleegkundige Lucia de B. die tot levenslang was veroordeeld wegens zeven moorden en drie pogingen tot moord, vrijuit behoorde te gaan. Hij analyseerde dat de onderzoekers van het justitiële apparaat alle mogelijke feiten rangschikten als belastend materiaal tegen De B. Hun belangrijkste drijfveer was dat het toch geen toeval geweest kon zijn dat Lucia bij alle incidenten in de buurt verbleef. Roovers: 'Dat is inmiddels de beruchte tunnelvisie. De rechters hebben gedacht: waar rook is, is vuur. In de rechtspraak is dat ondeugdelijk. Fragmenten in dagboeken, een opmerking over medicijngebruik, de verhouding met collega's; alles was verdacht. Dat werd allemaal gezien als aanvullend bewijs, terwijl het primaire bewijs ontbrak - dat was alleen een aanname.' Volgens haar kan op het conto van Derksen worden geschreven dat het Openbaar Ministerie zich meer bewust is van blinde vlekken in het onderzoek. 'Het OM behoort geen advocaat van de slachtoffers of hun nabestaanden te zijn. De taak is meer dan ooit waarheidsvinding.'


Filosofie Magazine viert het 20-jarig bestaan vanavond met een jubileumfeest in De Rode Hoed in Amsterdam. Met Hans Achterhuis en Joep Dohmen. filosofiemagazine.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden