Reportage

Wat blijft er over van de Cubaanse revolutie?

Voor Cuba staan grote veranderingen op stapel, dankzij de opheffing van het Amerikaanse embargo. In de stad Santiago de Cuba verlangen ze naar meer welvaart, maar westerse democratie hoeft niet meteen.

Een jonge Cubaan wacht op de bus op het plein van de Revolutie in Santiago de Cuba. In deze stad begon Fidel Castro in 1953 de rebellie.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

'Fidel komt daar te liggen, naast het mausoleum van José Marti.' Jorge Lopez, parkeerwachter van de begraafplaats Santa Ifigenia in Santiago de Cuba wijst op een open plek naast de ingang. 'De fundering is al gelegd', verzekert hij. 'De grafsteen is gemaakt. Die weegt 90 ton en ligt in de buurt opgeslagen. Klaar om hierheen gebracht te worden zodra Fidel dood is.'

De parkeerwachter lijkt zeker van zijn zaak, evenals een paar militairen die werkzaam zijn op de begraafplaats. 'Iedereen weet dat Fidel hier komt te liggen', fluistert een jonge soldaat die samen met een collega en een eeuwig brandende vlam de wacht houdt bij het twintig meter hoge mausoleum van onafhankelijkheidsheld José Marti. 'We mogen er eigenlijk niet over praten', gaat hij verder. 'Het is een publiek geheim.'

De regering zwijgt in alle toonaarden over de uitvaart en laatste rustplaats van oud-president Fidel Castro. Maar zelfs de 'Maximale Leider' is niet onsterfelijk en met zijn 89 jaar en zwakke gezondheid kan het ieder moment gebeurd zijn. Vanaf 1959 zwaaide Fidel de scepter op het eiland; in 2008 nam zijn eveneens hoogbejaarde jongere broer Raúl het over. De vraag is hoelang hun socialistische systeem, ofwel 'de revolutie', nog zal voortleven als beide leiders zijn overleden.

Want er staan grote veranderingen op stapel. Na ruim een halve eeuw Koude Oorlog onderhandelen de Verenigde Staten en het Caraïbische eiland sinds eind 2014 over normalisering van de relaties. Inmiddels zijn de ambassades in Washington en Havana heropend en vorige week maakten de onderhandelaars bekend een akkoord te hebben bereikt over het hervatten van lijnvluchten tussen de twee landen.

Handelsembargo

De VS hameren op democratische hervormingen in het land dat al ruim een halve eeuw een eenpartijstelsel heeft, waar geen persvrijheid bestaat en waar andersdenkenden in de gevangenis belanden. Ook wil Washington dat Havana de economie liberaliseert. Voor de meeste Cubanen zijn dat echter niet de hoogste prioriteiten. Zij hopen vooral op het snel opheffen van het Amerikaanse handelsembargo dat het land sinds begin jaren zestig in een economische houdgreep heeft.

Op de Universiteit van Santiago dragen opvallend veel studenten T-shirts met de afbeelding van Hugo Chávez, de socialistische oud-president van Venezuela. Een van hen is José Parra (23), student telecomtechnologie. 'We mogen de revolutie nooit in twijfel trekken', aldus Parra op hoogdravende toon en met opgeheven vinger. Hij snapt niet waar de 'westerse obsessie' met politieke hervormingen vandaan komt. 'Ik ben niet tegen democratie', zegt hij. 'Maar ik denk ook niet dat het per se het beste systeem is.'

'Je moet eerst discussiëren over de definitie van democratie', vult rechtenstudent Daniel Reyna (22) aan. 'Veel landen noemen zich democratisch maar hebben twee of drie partijen die onderling de macht afwisselen. Politici die geen grote giften krijgen van het bedrijfsleven maken geen kans. Wat is daar democratisch aan?'

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Veranderingen

Hoewel de Castro's alle touwtjes stevig in handen hebben, claimen zij zelf dat in Cuba het volk aan de macht is. Commissies gevormd door buurtcomité's, studentenorganisaties, vrouwenorganisaties en andere sociale bewegingen dragen kandidaten aan voor de provinciale en nationale parlementen. Op gemeenteniveau mag iedereen zich kandidaat stellen. 'De politiek staat heel dicht bij het volk', zegt Parra. Dat de communistische partij de enige optie is, is voor Parra een irrelevant detail.

De studenten zijn tegen een meerpartijensysteem, omdat ze de eenheid in de samenleving niet in gevaar willen brengen. 'Nu al zie je dat dissidenten worden betaald door de Amerikanen om hier hun ideeën door te drukken', zegt Reyna. 'Straks zullen Amerikaanse bedrijven hier politieke partijen willen financieren om hun belangen te vertegenwoordigen. Dat is levensgevaarlijk.'

Parra en Reyna willen veranderingen, maar niet tegen elke prijs. 'Natuurlijk willen we internet, laptops en mobiele telefoons', zegt Parra. 'Maar dat moet voor iedereen toegankelijk zijn, niet slechts voor een kleine groep. Dat kan pas als de regering geld heeft, na het opheffen van het embargo dus.'

Geen seconde spijt

Santiago de Cuba staat bekend als 'de wieg van de revolutie', het is de 'stad van de helden'. In 1953 deed de jonge Fidel hier een poging het militaire fort Moncada in te nemen, uit protest tegen dictator Fulgencio Batista. De operatie liep op een jammerlijke mislukking uit en Fidel belandde in de gevangenis. Nu is het fort een drukbezocht museum, de kogelgaten in de muur worden gekoesterd.

Na zijn vrijlating vertrok Fidel naar Mexico waar hij Ernesto 'Che' Guevara ontmoette en de bevrijding van Cuba voorbereidde. Eind 1956 arriveerde hun boot El Granma aan de kust van Santiago. Mede dankzij de steun van de lokale bevolking lukte het hen ruim twee jaar later de strijd te winnen en een socialistische heilstaat te vestigen op het Caribische eiland.

'Daar is het allemaal begonnen', zegt oud-militair en jurist Luis Morey (70). Hij wijst naar de Sierra Maestra, een bergketen aan de rand van de stad vanwaaruit Fidel en Che Guevara oprukten naar Havana. De moeder van Morey sympathiseerde destijds met de rebellen en al snel werd hij ook zelf actief. 'Ik bracht wapens en uniformen naar hun kampementen in de bergen', vertelt hij. 'Later hielp ik met aanslagen en acties op regeringsdoelen.'

Hij heeft geen seconde spijt gehad van zijn deelname. 'Voordat we de oorlog wonnen was het hier doffe ellende', zegt hij. 'Bijna de helft van de bevolking was analfabeet, mensen stierven omdat ze geen dokter konden betalen.' Hij laat het bonnenboekje zien waarmee alle Cubanen in de buurtwinkel levensmiddelen kunnen krijgen. 'Het is niet veel', zegt hij. 'Maar niemand sterft meer van de honger.'

Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Zoveel mogelijk consumeren

Net als alle andere bejaarde Cubanen kan Morey onmogelijk rondkomen van zijn pensioen. Enkele jaren geleden, nadat Raúl de Cubanen toestond een eigen bedrijfje op te zetten, startte hij daarom een restaurant. Met de inkomsten die hij daaruit haalt, heeft hij een prettige oude dag. Dat hij op zijn leeftijd nog dagelijks moet werken, is volgens Morey niet te wijten aan wanbeleid.

'Onze economische problemen zijn veroorzaakt door het embargo', zegt hij. 'Zodra dat is opgeheven kan Cuba zich razendsnel economisch ontwikkelen, we hebben immers een hoogopgeleide bevolking.' Morey kijkt ook uit naar de komst van Amerikaanse toeristen. 'De cultuur van de Amerikanen is gebaseerd op zoveel mogelijk consumeren', legt hij uit. 'Ze zullen hier heel veel geld uitgeven en daar zal de hele bevolking van profiteren.'

Morey woont een paar honderd meter van het Plein van de Revolutie. Als Fidel sterft zal hij hier waarschijnlijk worden opgebaard zodat het volk hem de laatste eer kan bewijzen. De weg van het plein naar de begraafplaats Santa Ifigenia is het afgelopen jaar flink opgeknapt. De huizen op de route zijn geverfd, op de muren staan kersverse revolutionaire schilderingen en langs de weg staan billboards met de afbeeldingen van nationale helden.

'De revolutie is niet statisch'

Aan het einde van de weg, rechts van het kerkhof, is een grote muur gebouwd met daarop in immense letters: 'Vaderland is menselijkheid.' Voor studenten Parra en Reyna vat dat de verworvenheden van de revolutie precies samen. 'In Cuba hebben we een menselijke waardigheid die uniek is', aldus Parra. 'Er is weinig geweld en criminaliteit, we zien anderen niet als concurrenten, we helpen elkaar zonder winstbejag.'

Reyna knikt instemmend. 'Het is goed dat de relatie met de VS verbetert. De revolutie is niet statisch, de context verandert voortdurend', zegt hij. 'Het opheffen van het embargo zal ongetwijfeld leiden tot meer ongelijkheid in Cuba. Maar door vast te houden aan de revolutie kunnen we ervoor zorgen dat er geen klassenmaatschappij ontstaat. We mogen de Amerikanen dus niet teveel ruimte geven.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden