Wat beweegt dictators verkiezingen te houden?

Het is een enorm gedoe en niemand in de buitenwereld neemt de gang naar de stembus serieus zonder echte tegenkandidaten. Toch heeft het nut.

AMSTERDAM - Ongetwijfeld hebben politieke cynici er afgelopen weken om gewed: wie de verkiezingen met de grootste cijfers zou winnen, de Egyptische generaal El-Sisi of de Syrische president Assad. Het spande erom, maar Sisi ging ervandoor met de bokaal voor bordkartonnen democratieën, met 93 procent van de stemmen tegenover 89 procentvoor Assad.


Je kunt je afvragen waarom deze leiders, maar ook die van Rusland, Noord-Korea of Saoedi-Arabië , überhaupt de moeite nemen om verkiezingen te organiseren. Waarom willen ze een democratisch mandaat waaraan ze zelf overduidelijk geen waarde hechten en waarvan ze weten dat de uitslag in het Westen als volkomen ongeloofwaardig wordt beschouwd?


'Het kortste antwoord op deze vraag is dat je hem moet stellen aan de landen die dit soort regimes in het zadel houden', zegt Abdelwahab el Affendi Osman, democratiespecialist aan de universiteit van Westminster.


'In het geval van Egypte zou je de vraag aan de Amerikanen moeten voorleggen, die juichen de komst van Sisi immers toe. Je hoort toch ook nooit iemand klagen over de geloofwaardigheid van verkiezingen in olielanden?'


Wie belazert wie dan eigenlijk? 'Beide partijen belazeren elkaar willens en wetens', zegt Affendi Osman. Voor Amerika is het feit dat Sisi gekozen is het vijgenblad dat de schaamte van het uit eigenbelang steunen van een dictatuur moet bedekken.'


Dat de Verenigde Staten of West-Europese landen om politiek strategische en opportunistische redenen een dictator steunen, is een erfenis uit de Koude Oorlog. Maar volgens Carolien van Ham, onderzoeker aan het Centre for the Study of Democracy (CSD) van de Universiteit Twente, stammen veel redenen voor autocratische regimes om verkiezingen te organiseren juist uit de tijd na de ineenstorting van de bipolaire wereld.


'Na 1989 was democratie het overwinnende politieke systeem. Sinds de vroege jaren negentig organiseert 95 procent van de landen in de wereld verkiezingen, vaak om praktische redenen. Voor veel Afrikaanse landen gold bijvoorbeeld dat ze als democratie meer ontwikkelingshulp kregen.'


Ook gebruiken regeringsleiders verkiezingen regelmatig als schild tegen internationale kritiek. 'Kijk naar Rusland', zegt Van Ham. 'Poetin kan journalisten gevangenzetten, homo's discrimineren en critici laten vermoorden. Poetin heeft kritiek op zijn beslissingen regelmatig gepareerd met het argument dat hij democratisch gekozen is.'


Juist omdat westerse landen in de periode vlak na de Koude Oorlog minder reden hadden om dictators te steunen uit tactische overwegingen, perfectioneerden autocratische leiders hun tactieken om hun regime ondanks 'democratische' verkiezingen overeind te houden.


Ze ontdekten niet alleen een manier om westerse grootmachten formeel te vriend te houden, verkiezingen bleken ook intern nuttig te kunnen zijn. Zo zijn ze geschikt om een systeem van cliëntelisme in stand te houden, door belangrijke figuren uit de gezagsgetrouwe elite die onontbeerlijk is om een dictatuur in stand te houden, te belonen met ministersposten of bonussen.


De meest deprimerende functie die verkiezingen kunnen hebben, is hetonderstrepen van de macht van een dictator, het tegenovergestelde waarvoor ze ooit bedacht zijn. 'Iedereen, vriend en vijand, weet dat de verkiezingen in Syrië een farce zijn', zegt Van Ham. 'De oppositie zit in het buitenland of is dood . Dus in feite zegt Assad: kijk eens, hoe machtig ik ben.'


De uitgebreide aandacht die kranten en televisie aan de verkiezingen in Egypte en Syrië besteedden, vindt Van Ham toch verwarrend werken. 'Hoe je het wendt of keert, verkiezingen zijn voor ons gekoppeld aan het begrip democratie. Terwijl die connectie in deze gevallen onjuist is.


'Hier gaat het om electorale autocratische regimes, maar je kunt ook gewoon zeggen: dictaturen. En dat beestje wordt nog te weinig bij de naam genoemd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden