Analyse Energiebedrijven

Wat betekent het voor ‘onze stroom’ nu de grote energiebedrijven in buitenlandse handen zijn?

Vanuit de Waddenzee wordt het laatste stuk van de Cobra kabel van Denemarken naar Nederland doorgetrokken naar een schakelstation in de Eemshaven. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Met de verkoop van Eneco is de laatste van de drie grote energiebedrijven in buitenlandse handen gekomen. Is dat niet riskant? Wordt de Nederlandse energieconsument nu een melkkoe? En wordt de vergroening van de Nederlandse energievoorziening getorpedeerd?

Nog maar vijftien jaar geleden waren de overheidsbedrijven Nuon, Essent en Eneco samen goed voor 97 procent van de Nederlandse energievoorziening. Elk van deze drie was monopolist in eigen gebied, waar ze het stroom- en gasnet in handen hadden, in eigen centrales stroom produceerden en die afleverden bij de klanten. Niemand hoefde zich te verdiepen in energieprijzen, want overstappen kon niet.

Dat beeld is drastisch veranderd. Na de deze week aangekondigde verkoop van Eneco zijn de drie ‘groten’ in buitenlandse handen. En maar liefst een kwart van de markt is in handen van relatief kleine bedrijven die in 2014 nog niet of net bestonden.

Die verandering begon met de Splitsingswet van toenmalig minister van Economische Zaken Laurens Jan Brinkhorst. Die wet verplichtte de energiemaatschappijen zich op te splitsen. De netwerken (gasbuizen en stroomkabels) moesten in overheidshanden blijven, de productie van stroom en de verkoop van gas en stroom mochten in particuliere handen komen.

Het verzet tegen de wet was groot en zat vol merkwaardige coalities. VNO-NCW was tegen opsplitsing, net als de vakbonden, die banenverlies vreesden. De grote energieverbruikende ondernemingen waren juist vóór, net als de Consumentenbond. De SP en het CDA stonden aan de kant van VNO-NCW; GroenLinks aan de kant van de grote stroomverbruikers, samen met Frits Bolkestein, die, omdat hij tegen de wet was, door zijn partijgenoot Neelie Kroes geringschattend ‘neo-nationalist’ werd genoemd. De drie energiebedrijven zelf fulmineerden tegen de wet; zij vreesden te worden overgenomen door buitenlandse energiereuzen.

Precies dat gebeurde. Nuon en Essent waren binnen een paar jaar verkocht. Eneco verweerde zich nog lang bij de rechter tegen de splitsing, maar uiteindelijk vergeefs: deze week werd bekendgemaakt dat een Japans consortium onder leiding van Mitsubishi de nieuwe eigenaar wordt.

De verkoop van de drie heeft de overheden (provincies en gemeenten) in totaal ruim 20 miljard euro opgeleverd. Dat was een geweldig succes, maar daar ging de hele operatie niet om. De vraag is wat de verkoop doet met de prijs van energie. En, steeds belangrijker: is die uitverkoop geen risico voor de vergroening van de energiesector?

Duurzaamheidsambities

Toen een aantal gemeenten onder aanvoering van Rotterdam in 2017 aankondigde aandelen Eneco te willen verkopen, ontstond al snel een koor van tegenstanders. Zij vonden het een onverantwoord risico om een basisvoorziening als energie over te laten aan grote multinationals. Zelfs de ChristenUnie kwam in het geweer, met een initiatief ‘Eneco blijft van ons’. Want, zo stelde deze groep, ‘de kennis, kunde en strategie van Eneco op dit gebied moeten worden gekoesterd en niet verkocht’. De groep wees op de lotgevallen van Nuon en Essent, waar ‘de duurzaamheidsambities als sneeuw voor de zon zijn verdwenen’.

Dat was een merkwaardige bewering, zeker waar het Nuon betrof. Nuon was, voor zijn overname, een ouderwets energiebedrijf, compleet met kolencentrales. Het bedrijf Nuon stond op het punt een heel grote kolencentrale te bouwen aan de Eemshaven. Pas na de overname door Vattenfall werd dat plan afgeblazen; in plaats daarvan kwam daar een gascentrale. Vattenfall stelt zich ten doel dat het binnen één generatie zijn stroomopwekking fossielvrij zal maken; dat zou het kolengestookte Nuon nooit over de lippen hebben gekregen. In de lijst van groene energiebedrijven, jaarlijks opgesteld door onder meer Greenpeace en de Consumentenbond, staat Vattenfall nu vlak achter het zo aanbeden Eneco. En zelfs Essent is sinds zijn overname aardig opgerukt op die lijst.

Toch vindt Sandra Beckerman, Tweede Kamerlid van de SP, dat het belangrijk is aandelen in die bedrijven te hebben. ‘Minister Hoekstra heeft dit jaar nog een groot pakket aandelen Air France-KLM gekocht, omdat hij KLM zo belangrijk vindt. Nou, ik vind energiebedrijven heel belangrijk. Toen we in de jaren zestig aardgas in gebruik gingen nemen, was in vijf jaar tijds het hele land aangesloten omdat de overheid dat zo kon bepalen. Dat gaat nu allemaal veel, veel trager.’

Privatisering

Onder de meeste experts is de privatisering van de energiebedrijven geen groot thema. Annelies Huygen van TNO wijst erop dat de netwerken (stroom- en gasnetten) veilig in overheidshanden zijn gebleven. ‘Met de energietransitie krijgen we veel meer producenten, en die kunnen nu allemaal heel makkelijk het net op. Iedereen kan op zijn dak stroom produceren, of je kunt een coöperatie beginnen.’

Ze bestrijdt het idee dat het bezit van de aandelen invloed opleverde voor de gemeenten of provincies. ‘Eneco was wel in handen van gemeenten, maar investeerde toch gewoon in Duitsland en in België.’

Voor vergroenen hoef je als overheid geen energiebedrijven te bezitten, zegt Huygen. Ze vindt het ook niet erg als energiebedrijven worden bestuurd vanuit verre oorden. ‘Vergroenen’, zegt zij, ‘doen we door beleid te hebben’.

En daarmee bedoelt ze: wetten, heffingen, subsidies. Daar luisteren alle bedrijven naar. Pas toen voormalig minister van Economische Zaken Henk Kamp (VVD) besloot om een nieuw veilingsysteem op te zetten voor windenergie op de Noordzee, ging daar het balletje rollen. De kosten van wind op zee daalden in enkele jaren van 17 cent subsidie per kilowattuur naar nul. Een van de voortrekkers was Ørsted, een bedrijf waarin de Nederlandse overheid geen aandeel bezit en waarvan het hoofdkantoor in Kopenhagen staat. ‘Vernieuwingen komen juist vaak uit onverwachte hoek’, zegt Huygen. Dus wie weet waar Mitsubishi straks mee komt.

Aad Correljé van de Technische Universiteit Delft ziet wel nadelen in de uitverkoop aan verre buitenlandse concerns. Natuurlijk laten die bedrijven zich wel sturen door subsidies en heffingen. ‘Maar dat zijn alleen formele sturingsmechanismen. Je moet als overheid op zoek naar nieuwe structuren, en dan moet je het hebben van mensen die elkaar spreken.’ Dat wordt moeilijker met verre hoofdkantoren. Hij merkt het zelf al. ‘We konden altijd heel makkelijk afstudeerplekken regelen voor onze studenten bij een van de energiebedrijven. Of financiering voor onderzoek. Dat is nu veel lastiger.’

Consument poot uitgedraaid?

Een andere vraag is of de consument nu niet een poot wordt uitgedraaid door die multinationals die immers alleen hun winst- en verliesrekening als richtsnoer kennen.

In 2004 hadden de drie ‘groten’ bijna de hele markt in handen, nu nog 63 procent, zo blijkt uit cijfers van marktonderzoeker GfK. Ettelijke tientallen nieuwkomers, zoals Oxxio, Greenchoice en NLE, hebben zich er tussen gedrongen, en dus kan de klant kiezen. En die doet dat ook. In bijna geen enkel Europees land stappen zo veel klanten over naar andere energieleveranciers als in Nederland.

Hans de Kok, directeur van vergelijkingssite Pricewise, wordt bijna enthousiast als hij over het functioneren van de Nederlandse markt praat. ‘In Nederland zijn de prijzen van stroom sinds 2008 gedaald. Dat is praktisch het enige land waarin dat is gebeurd’, jubelt hij, wijzend op cijfers van de Europees toezichthouder Acer. De grote stroomverbruikers hebben het helemaal getroffen: ‘De prijs is met 28 procent gedaald.’ Slechts in drie landen is stroom voor industrie nog goedkoper. Gas is wel weer veel duurder geworden, erkent hij, ‘maar dat is helemaal te wijten aan toegenomen belastingen. Zonder die belastingen was gas goedkoper geworden.’

Je zou zeggen: leve de concurrentie, maar dat is iets te snel gejuicht. Want, zegt Machiel Mulder, hoogleraar energiemarkten in Groningen, de prijs van elektriciteit wordt vooral bepaald door de groothandelsmarkt. Geen land in Europa dat zoveel keuze heeft als Nederland. ‘We kunnen stroom inkopen in Duitsland, in Noorwegen, in Engeland. We kunnen 30 procent van onze binnenlandse behoefte uit het buitenland halen. We kunnen zo tegen de laagste prijs inkopen.’ Geen enkel ander land kan zo’n groot deel van zijn stroom importeren. ‘Zo kan Nederland profiteren van de subsidie op Duitse windenergie’, zegt Mulder.

En die verbindingen met het buitenland, die worden tot stand gebracht door hoogspanningsbedrijf Tennet. Een overheidsbedrijf.

MEER LEZEN OVER OVERNAME ENECO

Eerste nieuwe windpark voor Zeeuwse kust bespaart kabinet miljarden

Het Deense energiebedrijf Dong Energy gaat het eerste nieuwe windpark voor de Zeeuwse kust bouwen. Het bedrijf won dinsdag de felbegeerde aanbesteding van windpark Borssele waarvoor zich 38 bedrijven hadden ingeschreven. De Denen schreven in voor een ongekend laag subsidiebedrag van gemiddeld 7,27 cent per kilowattuur stroom.

Eneco komt komend voorjaar toch in de etalage, ondanks hevige discussies

Eneco gaat komend voorjaar onder de hamer. Het energiebedrijf, dat bekendstaat als het groenste van de grote drie in Nederland, zal worden geveild. Er is veel oppositie tegen de privatisering van Eneco.

Is de verkoop Eneco wel zo slim?

De verkoop van Eneco aan Mitsubishi laat zien dat onze opvattingen over energie en markt aan herziening toe zijn, betoogt Annie van de Pas.

Heemstedenaren willen dat de gemeente de 36 Eneco-miljoenen investeert in groene maatregelen

De miljardenverkoop van Eneco aan het Japanse Mitsubishi brengt onverwacht extra miljoenen in het laatje van 44 Nederlandse gemeenten die aandelen hebben van het energiebedrijf. Een van de gemeenten die goed verdient aan de deal is Heemstede, waar ruim 36 miljoen euro naar de kas vloeit. De Heemstedenaren weten daar wel raad mee.

Eneco in Japanse handen, hoe goed is dat voor Nederland?

Niet Shell, niet Rabobank, maar Mitsubishi uit Japan neemt het energiebedrijf Eneco over. Daarmee zijn de drie grootste Nederlandse energieleveranciers in buitenlandse handen. Gemeente Den Haag strijkt 675 miljoen euro op. Maar hoe goed is de deal voor Nederland?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden