Analyse

Wat betekent deze uitslag? Vijf lessen van de kiezer

De belangrijkste gemeenteraadsverkiezingen ooit, kon je menig Haags politicus horen zeggen. Wat betekent de uitslag dan? Martin Sommer trekt er vijf lessen uit.

Beeld anp

1. De doorbraak van de lokalen
In IJsselstein, onder de rook van Utrecht aan de Hollandse IJssel, tref je het allergemiddeldste stembureau van Nederland. Stembureau 7 bevindt zich in gebouw 't Kruispunt waar ook de protestantse kerk is gevestigd. Hier kwam de uitslag van de Kamerverkiezingen in 2012 bijna exact overeen met de landelijke uitslag, becijferde electoraal geograaf Josse de Voogd. Ook IJsselstein is heel gemiddeld met zijn 35 duizend inwoners, Hollands welvaren en monumentale wandelstraat.

De kwestie is hier het parkeerbeleid, aangezien er sinds kort in het centrum betaald moet worden. Verrassend veel mensen hebben gisteren lokaal gestemd. Ingrid bijvoorbeeld, die gedecideerd zegt: 'Landelijke politiek is geneuzel.' Parkeren kost geld en ze is ertegen. Ze stemde op de Liberale Democraten IJsselstein die de slogan voeren: IJsselstein teruggeven aan de IJsselsteiners. Ook Eliza van Toor stemde lokaal. Ze was sceptisch over de duizend euro van Mark Rutte, raadpleegde het kieskompas en heeft haar stem uitgebracht in verband met de school voor haar zoontje. Precies waar de gemeenteraad voor is bedoeld. Vier jaar geleden stemde 24 procent lokaal, nu zelfs 29 procent. Zo is de lokale stem volwassen geworden, wat politicologen ook schamperen over de gebrekkige bestuurskracht van plaatselijke partijen.

Beeld anp

2. De kiezer heeft wel degelijk een geheugen
Ook voor de deur van 't Kruispunt in IJsselstein ging het over gebroken beloftes. De duizend euro van Rutte, of zijn campagne tegen 'de socialisten'. Of Samsom die Rutte uit het Torentje wilde jagen. Politici verheugen zich wel eens op het gebrekkige geheugen van hun aanhang maar anderhalf jaar blijkt te kort om de vorige campagne te vergeten. Vooral Diederik Samsom moet dat bezuren. In 2012 ageerde hij tegen rechts rotbeleid, daarna ging hij de klus samen met Mark klaren. En nu weer waarschuwen tegen 'de liberalen', waartoe ook D66 wordt gerekend. Dat was geen succes.

Regeren is halveren, zeker in een crisis. Samsom heeft het kennelijk niet aangedurfd om nog eens 'het eerlijke verhaal' te vertellen en vierkant voor de harde bezuinigingen te gaan staan. Nu was de Spekman-doctrine dominant, een coalitie met rechts combineren met een links verhaal. Die tactiek brak Pieter Hilhorst op in Amsterdam, en de partij landelijk evenzeer, ondanks het uitdelen van een half miljoen rode rozen.

Ook de VVD heeft behoorlijk averij opgelopen. De liberalen hadden zich een soortgelijk doel gesteld als de PvdA - de uitslag van vier jaar geleden evenaren. Ze zijn daar iets dichterbij gebleven maar de schade voor premier Rutte is weinig minder dan voor Samsom.

Mark RutteBeeld epa
Diederik SamsomBeeld anp

3. Verantwoordelijkheid loont, maar niet te veel
Alexander Pechtold (D66) was de gedoodverfde winnaar en leidt sinds gisteravond virtueel de grootste landelijke partij. Sinds het Lenteakkoord twee jaar geleden, toen Nederland halsoverkop zijn begroting moest inleveren bij eurocommissaris Olli Rehn, heeft Pechtold strategisch positie gekozen. Als gedoger van dit kabinet nam hij verantwoordelijkheid, terwijl hij afstand kon houden van het ergste bezuinigings-slachtwerk. Dat werkte ook gunstig voor de twee andere constructieven, ChristenUnie en SGP. Met een sterker D66 en een verzwakte regeringscombinatie PvdA-VVD zal het moeilijker worden zaken te doen bij de aanstaande begroting.

Alexander PechtoldBeeld anp

4. De coalitie blijft onder schot
Nog een grote winnaar is Emile Roemer; de SP verdubbelde. Voor hem is het vrij schieten. Het eerlijke verhaal van dit kabinet is ook lastig te verkopen. Woningbouwcorporaties krijgen een korting opgelegd, zodat mensen met een laag inkomen en een nieuwe huurwoning veel meer huur betalen. Die mensen weten de krant te vinden, net als de ouderen die moeten verhuizen omdat ze eigenlijk te goed zijn voor een verpleegtehuis.

Staatssecretaris Van Rijn (PvdA) oogt heel betrouwbaar maar kan zijn beleid nauwelijks overtuigend uitleggen. Vergelijk het met Obamacare, zeer verantwoord en doordacht maar vergezeld van onnavolgbare techniek en luidkeelse tegenstand. In die wond kan Emile Roemer blijven wrijven. Wilders wrijft mee. Zijn aanhang maalt niet om interne herrie - de regering permanent onder schot houden, dat is het doel van de Wilders-kiezer.

Emile RoemerBeeld anp

5. De emancipatie van de niet-stemmer
De belangrijkste gemeenteraadsverkiezingen ooit, kon je menig Haags politicus horen zeggen. De kiezers dachten er anders over. Het zag er gisteravond naar uit dat de opkomst nipt boven de 50 procent zou blijven, maar hoe dan ook waren de niet-stemmers veruit de grootste partij.

Inzicht in hun motieven is lastig, bij stembureau 7 in IJsselstein stonden gisteren weinig niet-stemmers. Er is de laatste jaren wel merkbaar iets veranderd. Midden in de Fortuyn periode in 2002 deed het Sociaal en Cultureel Planbureau onderzoek naar niet-stemmers. De politiek was te ingewikkeld, men zag geen verschil meer tussen partijen en er waren affaires. Maar vooral was het eigen onderzoek ingewikkeld. De journalist die was ingehuurd voor de kwalitatieve interviews kon bijna niemand aan de praat krijgen. Dat is in elk geval anders in 2014. Er ging de laatste weken geen tv-avond voorbij zonder een boze mevrouw op de fiets die luidkeels foeterde over Haagse oplichters en bedriegers en dat ze er niet over peinsde om te gaan stemmen. Met dit opkomst-dieptepunt is ook de ontevreden niet-stemmer geëmancipeerd.

Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden