Wat betekent de moord voor het referendum?

Al snel na de moord op de Britse Labour-parlementariër Jo Cox, klonk de vraag: was het Brexit-debat te fel? Nu duidelijk is geworden dat de dader waarschijnlijk politieke motieven had, wordt die vraag nog prangender.

Britse premier David Cameron (L) en de Labour-voorman Jeremy Corbyn (R) leggen bloemen in de buurt van de plaats waar de Jo Cox werd vermoord in Birstall, Groot-Brittannië. Beeld epa

'Should Britain remain in the EU?' Daarover had het debat tussen Kenneth Clarke en Frank Field donderdagavond moeten gaan in de St John's Church van Blackheath. Een beschaafd gesprek tussen twee gemoedelijke politici, gevolgd door vragen van weifelende kiezers. In de pauze zou er thee worden geschonken, met cake. Het was een van de honderden debatten die plaatsvinden in de aanloop naar het belangrijkste referendum in de Europese geschiedenis. Maar ook deze bijeenkomst werd afgelast na de moord op Jo Cox. Het gruwelijke nieuws uit Yorkshire was een speld die een ballon heeft opgeblazen. De referendummanie is, voorlopig, in het niets opgelost.

Grimmig?

Was het debat te fel? Zo luidt de vraag die reeds uren na het overlijden van het veelbelovende kamerlid werd opgeworpen? The Guardian en haar bekende columniste Polly Toynbee wezen meteen op de giftige sfeer die afgelopen tijd was ontstaan. Op de dag van de moord had Nigel Farage een anti-migratieposter onthuld die gelijkenissen bleek te vertonen met nazipropaganda en The Daily Mail had een foto op de voorpagina van verstekelingen in een vrachtwagen. 'We're from Europe - let us in', schreeuwde een kop. Een foutieve kop, bleek een dag later, want het waren migranten uit het Nabije Oosten. Op woensdag was er een grimmig watergevecht op de Theems, waarbij Cox' bootje werd natgespoten.

Maar hoe grimmig is de referendumstrijd? Over het algemeen is er sprake van een beschaafd debat. Bij hun toespraken worden politici weliswaar in de rede gevallen door 'hecklers', maar dat is een rijke Britse traditie. Op marktpleinen proberen voor- en tegenstanders de beste plekjes te veroveren, maar dat leidt niet tot vechtpartijen. De debatten verlopen vrijwel allemaal op een ordentelijke manier, zoals eerder deze week bij The Ethical Society in Londen, waar voor- en tegenstanders elkaar netjes applaus gaven. Saillant detail: bij dit debat werd het 'vulgaire' thema immigratie, op vriendelijk verzoek van de gespreksleidster, zo veel mogelijk vermeden.

Immigratie. Sinds dat gevoelige thema boven is komen drijven, is de toon van het debat wel verhard, niet zozeer op de grond, als wel in de populistische media en bij de leidende politici, met name Farage. Vrees opwekken over de economische gevolgen, zoals de 'Blijvers' doen, is niet handig maar onschadelijk. Met immigratie ligt dat anders. Zo kan Farage's opmerking , een maand geleden, dat ongecontroleerde immigratie tot geweld leidt, in een ander daglicht komen te staan nu blijkt dat de neonazi Tommy Mair waarschijnlijk politieke motieven had. In The Guardian schreef Jonathan Freedland dat wanneer je genoeg gif in de aderen van de politiek injecteert, iemand uiteindelijk ziek zal worden.

De campagne ligt voorlopig stil, wat tijd biedt voor reflectie. Dat zal zich niet beperken tot het Brexit-debat. Al jaren heerst er een grimmige sfeer in de Britse politiek, vooral op het internet. Dat de stemming bij de campagne voor het Schotse referendum, zo grimmig was, kwam met name door de zogeheten 'cybernats, ofwel nationalisten die tegenstanders van achter hun toetsenbord aanvielen. Iets dergelijks deed zich voor bij de verkiezing van Jeremy Corbyn, waarbij 'Blairites' volop haatmail en bedreigingen kregen. Ook BBC-verslaggeefster Laura Kuenssberg werd het slachtoffer van een haatcampagne uit de hoek van de Corbyn-aanhangers.

Afkeer

Meer in het algemeen heerst er een afkeer van de 'politieke kliek', de 'gevestigde orde' en 'Westminster', zeker sinds het bonnetjesschandaal van 2009. De meeste Britse kamerleden zijn via de mail of sociale media het doelwit van bedreigingen, doorgaans op anonieme wijze geuit. 'De digitale media hebben duivelse effecten met zich meegebracht', schreef Simon Jenkins, 'zoals het voortdurende anonieme lastigvallen van Cox en andere publieke figuren. In dit opzicht zijn we weer terug bij de chaotische, tumultueuze verkiezingen in Charles Dickens' fictieve stadje Eatanswill.' Op zijn beurt schreef commentator Fraser Nelson dat 'een ieder die zich in het Westen verkiesbaar stelt, met zijn leven speelt'.

Cox' moord heeft voor een ethisch reveil gezorgd, nota bene op sociale media. Met de hashtag #thankyourmp hebben Britse kiezers tweets naar hun eigen afgevaardigde gestuurd, met mededelingen als 'MPs komen ook uit gewone buurten, zijn ook Star Wars-fans en spelen vijf-tegen-tegen. Net als de rest van ons'. En: 'Onze politieke ideeën verschillen, maar je hebt geluisterd en onze autistische kinderen meer dan eens geholpen.' Een bedankje ontving ook Gisela Stuart, een van de weinige sociaal-democraten die campagne voert voor een Brexit. 'Ik ben het met Gisela oneens over het EU-referendum', schreef Al Powell, 'maar ik weet ook hoe geweldig ze is voor haar achterban.'

De vraag is nu of deze 'kinderpolitiek' - waar Corbyn bij zijn aantreden al eens over sprak - gevolgen zal hebben voor de rest van de campagne en de uitslag. Cox heeft afgelopen weken enthousiast campagne gevoerd voor het lidmaatschap van de Europese Unie. De meeste politici deinzen er, uit respect, voor terug om momenteel politieke uitspraken te doen over het aanstaande referendum, maar de kans bestaat dat sommige kiezers de stembusgang als een eerbetoon gaan gebruiken. Dat geldt bijvoorbeeld voor commentator John Crace. 'Wanneer mijn gezin en ik donderdag naar het stembureau wandelen', schreef hij in The Guardian, 'zullen we aan haar denken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden