Wat betekent dat, 'niet bereikbaar'?

Het zinnetje 'niet bereikbaar voor commentaar' wekt argwaan. Deed de journalist wel genoeg zijn best?

Annieke Kranenberg
Cecil, de leeuw die deze zomer werd gedood door een Amerikaanse tandarts tijdens de jacht. Beeld AP
Cecil, de leeuw die deze zomer werd gedood door een Amerikaanse tandarts tijdens de jacht.Beeld AP

Wat hebben een zaakwaarnemer van een voetballer, een hoogleraar forensische psychologie, een woordvoerder van de Vlaamse omroep en een Nederlandse jager in Zuid-Afrika met elkaar gemeen? Allen waren afgelopen maand 'niet bereikbaar voor commentaar', aldus de krant.

Het zinnetje maakt duidelijk dat een journalist tevergeefs heeft geprobeerd wederhoor toe te passen. Maar hoeveel moeite hij daarvoor heeft gedaan, blijkt er niet uit. Heeft hij drie keer gebeld en de voicemail ingesproken? Heeft hij de secretaresse laten weten dat het urgent is? Heeft hij een mail met vragen gestuurd? En hoeveel tijd heeft iemand gekregen om te reageren? Een week, een dag, twee uur?

Welke criteria hanteert de Volkskrant bij het opnemen van de zin 'niet bereikbaar voor commentaar', vraagt een lezer. Hij stoort zich soms aan het 'ogenschijnlijke gemak' waarmee deze 'excuus-Truus van stal wordt gehaald'. Zo'n artikel verliest aan kracht, vindt hij, want verhalen zonder weerwoord van de tegenpartij zijn niet compleet.

Belangrijk onderwerp

De lezer snijdt een belangrijk onderwerp aan. Wederhoor is noodzakelijk voor waarheidsvinding en evenwichtige journalistiek, daarnaast is het ook vaak een juridische plicht. Het leidt tot betere verhalen. De redactie is er doorgaans kien op. 'Lezers die een eenzijdig verhaal krijgen voorgeschoteld, wantrouwen de krant en voelen zich beledigd in hun intelligentie', pleegt de hoofdredacteur te zeggen.

Bij bijzondere primeurs en onderzoeksverhalen zijn de criteria helder. Aantijgingen worden ruim van te voren - tenminste 24 uur voor publicatie - voorgelegd en in principe krijgt een beschuldigde de integrale tekst te lezen. In zo'n verhaal is 'niet bereikbaar voor commentaar' uitgesloten. Verslaggevers gaan net zolang door tot er contact is gelegd. Op zijn minst wordt uitgelegd waarom iemand niet wil reageren.

In reguliere nieuwsverhalen zijn de criteria vager. Daar duikt het 'niet bereikbaar' zinnetje geregeld op (afgelopen maand acht keer). Niet zo vreemd dat deze formulering argwaan wekt. In het pre-mobiele telefonie- en pre-e-mailtijdperk was een directeur of wethouder mogelijk echt onbereikbaar als zijn secretaresse niet opnam en de persvoorlichter al naar huis was. Tegenwoordig heeft bijna iedereen een smartphone en lijkt onbereikbaarheid ondenkbaar. De lezer kan van alles achter het zinnetje zoeken: had de journalist niet beter zijn best moeten doen? Houdt iemand zich bewust onbereikbaar omdat hij niet wíl reageren?

Inspanningen

Een rondgang langs de verslaggevers die de 'niet bereikbaar'-zin afgelopen maand optikten, maakt inzichtelijk welke inspanningen zijn verricht om contact te krijgen. De zaakwaarnemer van de voetballer werd twee keer op een dag gebeld. De hoogleraar forensische psychologie reageerde gedurende de dag niet op een telefoontje, voicemailbericht en een sms. De verslaggeefster sprak ook nog met de advocaat van de hoogleraar. Die was bereid een reactie te geven als zijn cliënte hem toestemming zou verlenen, maar zij belde ook hem niet terug. Een woordvoerder van de Vlaamse omroep nam zijn telefoon op, maar verwees door naar zijn collega die vervolgens niet opnam en niet terugbelde. De Nederlandse organisator van een drijfjacht in Zuid-Afrika werd tevergeefs benaderd via Facebook en LinkedIn. De journalist kon geen telefoonnummer vinden, de bedrijfssite was uit de lucht.

In al deze verhalen had het zinnetje 'niet bereikbaar voor commentaar' moeiteloos vervangen kunnen worden door iets anders:

- 'De zaakwaarnemer reageerde niet op telefoontjes van deze krant.'
- 'De Vlaamse omroep wilde niet reageren' (die conclusie lijkt me gerechtvaardigd, de journalist werd door professionele voorlichters van het kastje naar de muur gestuurd).
- 'De hoogleraar reageerde niet op vragen per voicemail en sms. Haar advocaat kon niet reageren zonder toestemming van zijn cliënt.'
- 'De organisator van de jachtpartij reageerde niet op vragen via sociale media.'

Deze formuleringen bieden meer inzicht in de pogingen die de journalist heeft ondernomen. De lezer beoordeelt vervolgens zelf wel welk scenario hij het geloofwaardigst acht: echt onbereikbaar zijn of onbereikbaarheid veinzen.

Daarnaast is het belangrijk te zoeken naar een alternatief wederhoor om het perspectief van de tegenpartij toch te schetsen. Misschien heeft de betrokkene zich eerder over de kwestie uitgelaten? Wellicht biedt een passage uit een jaarverslag, vergadernotulen of een strafrechtelijk dossier soelaas? Zo werd bij de hoogleraar geciteerd uit haar juridische verweer in een klachtenprocedure. In het artikel over de georganiseerde drijfjacht gaf iemand anders - een eigenaar van een jachtreisbureau - vervangend weerwoord.

Richtlijnen aanscherpen

In dat stuk werd overigens een andere wederhoorregel met voeten getreden. De Nederlandse organisator van de jachtpartij én zijn vrouw werden bij hun volledige naam genoemd. Volgens de wet deed hij niets illegaals - hij zou een drijfjacht hebben georganiseerd waarbij zestig wilde dieren zouden zijn gedood - maar het artikel is beschuldigend van toon ('zou de man zijn die achter de slachtpartij zit'). Bij aantijgingen is wederhoor cruciaal. De verslaggever had nog andere wegen kunnen bewandelen om de Nederlander te spreken. Bij aanhoudende onbereikbaarheid had de redactie de namen moeten weglaten.

De hoofdredactie wil de richtlijnen voor wederhoor aanscherpen. Het lijkt me goed daarin een aantal aanwijzingen op te nemen voor reguliere verhalen. Zet verschillende communicatiemiddelen in: telefoon, sms, mail, WhatsApp of sociale media. Geef niet alleen aan dat je contact wilt, maar geef inzicht in de vragen en geef aan hoeveel tijd iemand heeft om te reageren. Bij professionele organisaties en mensen die mediawijs geacht worden te zijn (woordvoerders, politici, top van het bedrijfsleven) mag een hardere deadline worden gesteld dan bij mensen die geen of weinig media-ervaring hebben. Hoe kwetsbaarder de persoon of instelling, des te meer tijd hem of haar moet worden vergund wederhoor te geven.

Dat geldt ook voor onsympathieke verdachten of een Nederlandse organisator van drijfjachten.

ombudsvrouw@volkskrant.nl

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden