Wat betekent afschaffing vrijhandel voor Mexico?

In Tijuana vinden Amerikaanse bedrijven dankzij een vrijhandelsverdrag goedkope arbeid. Het gevolg is banenverlies in de VS. De Mexicanen zijn er intussen ook niet beter van geworden.

Grensovergang San Ysidro tussen de Verenigde Staten en Mexico. Aan de Mexicaanse kant ligt Tijuana, aan de Amerikaanse zijde San Diego. Beeld Marcel Van Den Bergh

Op een verlaten industrieterrein in de Mexicaanse stad Tijuana staat een man met een ijskar. Het is bijna 16 uur 's middags, en er is in geen velden of wegen een potentiële klant te bekennen. Er zijn slechts fabrieken, lage langgerekte gebouwen met weinig ramen. Dan, stipt om 16 uur, gaan de fabrieksdeuren open. Afgepeigerde arbeiders stromen naar buiten. Sommigen kopen een ijsje, de meesten haasten zich direct naar huis.

'Ik begin iedere ochtend om zes uur', vertelt Alberto Hernández, die vijf dagen per week televisies in kartonnen dozen verpakt. 'De werkdag duurt tien uur, we hebben twee keer een kwartier pauze.' Hernández komt uit het zuidelijker gelegen Guadalajara. 'Daar was geen werk', vertelt hij. Nu verdient hij 45 euro per week. 'Ze zouden wel wat meer kunnen betalen', aldus Hernández. 'De televisies die ik inpak zijn hartstikke duur.'

Tijuana ligt in het uiterste noorden van Mexico, aan de grens met de Verenigde Staten. De stad telt ruim vijfhonderd maquiladoras, fabrieken waar belastingvrij geïmporteerde grondstoffen worden verwerkt tot exportproducten. De combinatie van goedkope arbeid en de nabijheid van 's werelds grootste afzetmarkt is aantrekkelijk voor buitenlandse bedrijven. 'Werknemers gezocht', staat op grote borden die aan de fabrieksomheiningen zijn bevestigd.

Dat zijn de banen waar de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump het over heeft als hij tekeer gaat tegen Nafta, het vrijhandelsverdrag tussen de Verenigde Staten, Mexico en Canada. Sinds het verdrag in 1994 van kracht ging, hebben veel Amerikaanse bedrijven hun fabrieken naar de Mexicaanse kant van de grens verplaatst. Trump noemt Nafta 'de grootste banendiefstal uit de wereldgeschiedenis'.

Hij wil Nafta afschaffen of in ieder geval heronderhandelen. Ook is hij voornemens 35 procent belasting te heffen op producten die in Mexico zijn geproduceerd. Het zou grote consequenties hebben voor de Mexicaanse economie. In 2015 exporteerde Mexico voor 309 miljard dollar naar de VS, dat is 81 procent van de totale export. In 1993, het jaar voordat Nafta van kracht werd, was dat nog maar 40 miljard dollar.

'Vooral de auto-industrie heeft enorm geprofiteerd van Nafta', zegt Eliseo Díaz, econoom aan academisch onderzoeksinstituut Colegio de Frontera Norte (Colef). Mexico is in 2014 Brazilië voorbij gestreefd als grootste autoproducent van Latijns-Amerika. 'Ook de industriële landbouw van tomaten en avocado's heeft een vlucht genomen sinds de jaren negentig', aldus Díaz.

Mexicanen gaan goedkoop shoppen in San Diego, Amerikaanse bedrijven vinden net over de grens in Tijuana goedkope arbeidskrachten. Beeld Marcel Van Den Bergh

Dat wil niet zeggen dat Nafta alleen maar positief heeft uitgepakt voor Mexico. De gouden bergen die toenmalig president Carlos Salinas beloofde toen hij de deal beklonk, zijn een wassen neus gebleken. Mexico zou een eerstewereldland worden, aldus Salinas destijds, maar 22 jaar later leeft nog steeds bijna de helft van de bevolking in armoede. Ook de beloofde loonstijgingen zijn uitgebleven.

Vooral kleine boeren hebben zwaar te lijden onder Nafta. Ze kunnen onmogelijk concurreren met de Amerikaanse maïs die sinds 1994 de Mexicaanse markt overspoelt. Complete dorpen zijn leeggelopen, vooral in het zuiden van het land. Veel plattelandsbewoners belanden in steden als Tijuana, waar ze voor een hongerloon in de maquiladoras gaan werken.

Hortencia Herrera (35) groeide met acht broers en zussen op in een dorpje in de zuidelijke deelstaat Guerrero. Op haar 18de vertrok ze noordwaarts, haar dromen achterna. 'Ik wilde geld verdienen', vertelt ze. 'Ik hoopte te sparen om voor architect te kunnen studeren.'

Eigenlijk wilde ze naar de VS maar ze bleef hangen in Tijuana. Ze keek haar ogen uit. Ieder weekend wordt de stad overspoeld door Amerikanen. Ze komen naar de 24-uursapotheken, om medicijnen te kopen die thuis alleen op recept verkrijgbaar zijn. Jongeren doen zich tegoed aan tequila en cocaïne, en eenzame zielen dolen rond in de hoerenbuurt op zoek naar goedkope warmte.

Herrera ging aan het werk in de maquiladoras. 'Ik heb schroefjes in televisies gedraaid, busruiten gemaakt en uniformen genaaid', somt ze op. 'Momenteel maak ik rolgordijnen.' Ze verdient 50 euro per week, en hekelt de hoge werkdruk en de slechte arbeidsomstandigheden. Dromen doet ze nog steeds. 'Ik hoop dat mijn zoon wel kan studeren', zegt ze met glinsterende ogen. 'En ik wil ooit op een cruiseschip varen.'

Araceli Almarez, directeur sociale wetenschappen van onderzoeksinstituut Colef, is uiterst kritisch over Nafta. 'We zijn misschien toegetreden tot de wereldmarkt, maar op de verkeerde manier', zegt ze. 'Mexico heeft vooral gefocust op het vergroten van werkgelegenheid, maar het is goedkope arbeid voor buitenlandse bedrijven. We hadden moeten investeren in technologische kennis, om net als China een eigen industrie te ontwikkelen.'

Ook econoom Díaz ziet ruimte voor verbetering. 'Trump wil Nafta heronderhandelen, ook voor Mexico zou dat goed zijn.' Hij vindt dat de Mexicaanse regering moet pleiten voor hogere salarissen en een betere afstemming van het belastingbeleid. 'In de VS betaal je 8 procent btw', legt hij uit. 'In Mexico is dat 16 procent. Dat moet gelijk worden getrokken.'

Vanwege dat verschil is de grensovergang tussen Tijuana en San Diego de drukste ter wereld. De hele dag door staan er urenlange files op de ruim twintig rijbanen tellende weg die beide landen met elkaar verbindt. In de brandende zon kruipen de auto's met loeiende airco in slakkengang vooruit. Een metershoge muur kronkelt vanuit de zee de stad door om te voorkomen dat mensen elders de grens oversteken.

Beeld Marcel Van Den Bergh

Veel wachtenden gaan een dagje winkelen in de VS, waar de spullen door de lage belasting goedkoper zijn. Pal over de grens, in San Isydro, staat het vol met shopping malls. 'Ik kom om de week', vertelt Claudia Toscano (43), die met haar 12-jarige dochter de aanbiedingenbak van een kledingwinkel doorspit. Volgens Toscano is hier niet alleen de prijs, maar ook de kwaliteit beter. 'De beste Mexicaanse groenten zijn voor de export', legt ze uit. 'Als ik goede tomaten wil, moet ik die dus hier bij de Walmart kopen.'

Toscano ziet de verkiezingen in de VS met spanning tegemoet. 'Ik word heel verdrietig van Trumps uitspraken over Mexicanen. Alsof we allemaal slechte mensen zijn.' De vrouw maakt zich zorgen over de toekomst van de miljoenen Mexicanen in de VS, en vreest ook voor haar eigen lot: 'Ik ben heel bang dat Trump wint', zegt ze. 'Dan mogen we hier straks niet meer winkelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden