Weblog

Was Samori een inspirerende held of een harde militair?

Vamba Sherif schreef een meesterwerk met zijn De zwarte Napoleon, zei Kiza Magendane. Hij prees het epos aan voor De beste boeken van Afrika. Vamba Sherif zelf was de gast op woensdagavond 20 september in het Bijlmer Parktheater.

Ama van Dantzig (rechts) opent 'De beste boeken van Afrika' in het Bijlmer Parktheater. Achter de tafel vlnr: Kiza Magendane, Yasmine Allas, Wim Bossema en gast Vamba Sherif. Beeld Lonneke van Genugten

Kiza, geboren in Congo en opgegroeid als vluchteling in Tanzania, was verrast te lezen over Samori Touré, de grote veroveraar en antikoloniale veldheer in de Sahel van de 19de eeuw. Maar hij herkende zich nog meer in de echte hoofdpersoon van het boek 'de woudjongen Zaiwulo'. Die komt met zijn vader naar het erf van een islamitische schriftgeleerde en wordt diens leerling.

Kiza was verwonderd door de rijke cultuur van het geschreven woord die in die tijd al heerste in West-Afrika. Hij vertelde over zijn eigen fascinatie voor teksten, eerst in het kamp in Tanzania, waar heel weinig te lezen viel, en later in Nederland met zijn bibliotheken vol. Hij wees ook op zijn eigen zoektocht en zei hoe voor jonge Afrikaanse Nederlanders het verhaal van De zwarte Napoleon betekenis heeft: Afrika heeft een rijke geschiedenis met eigen Grote Namen.

Vamba Sherif presenteerde zijn boek. Het was een oude wens een boek over Samori te schrijven, maar hij was ontevreden over wat hij had geschreven voor een biografie. Hij wilde ook al heel lang de geschiedenis van zijn familie in een roman gieten. Toen het idee in zijn hoofd kwam om de twee te verbinden in één roman, was hij eruit.

De verhaaldraad loopt mee met Zaiwulo die belandt bij de invloedrijke familie van geleerden en bestuurders, de Haidara (dat is een tweede naam van de Sherifs in het echt). Zaiwulo raakt later in de ban van de opkomende man: Samori. Hij wordt een van zijn aanvoerders.

Samori was een indrukwekkende man, maar ook raadselachtig, zei Vamba Sherif. Hij kwam zelf uit het woud en dat is wat hem in Zaiwulo aantrekt. Samori trekt zich aan het eind ook terug in het woud van zijn familie, als het tij zich tegen hem en zijn troepenmacht keert. De Afrikaanse veldheer, die een kortstondig imperium vestigde in een gebied dat nu valt onder landen als Mali, Burkina Faso, Guinee, Liberia en Sierra Leone, had een internationale faam. Wat was dat voor man die de bewondering wekte van Franse en Engelse koloniale legerleiders? Dat was een van de eerste vragen die Vamba zichzelf stelde toen hij zich in Samori ging verdiepen. Die gaven hem de bijnaam 'De zwarte Napoleon'.

Op die titel heeft Vamba veel kritiek gekregen vertelde hij. En ook uit de zaal kwamen er kritische vragen over. Dat was toch het beeld van de Fransen. Maar hij had toch voor de titel gekozen, omdat hij juist dat internationale aanzien zo typerend vond, zei Vamba.

Maar hij moest wel beseffen, zei vanuit de zaal collega-schrijver Babah Tarawally, oorspronkelijk uit Sierra Leone, dat in zijn land met huiver teruggekeken wordt op de invallen door de strijders van Samori. Ja, hij was ook een harde militair en misschien wel mensenrechtenschender, gaf Vamba grif toe, dat had hij in zijn roman ook beschreven.

Maar er waren ook bewonderaars onder de Afrikaanse vorsten. Speciaal voor Ama van Dantzig (met Ghanese familiebanden) vertelde Vamba over een ontmoeting van Samori met de asantehene, de koning van de Ashanti in Ghana.

Vamba Sherif leest voor uit De zwarte Naoleon; Ama van Dantzig luistert. Beeld avdv
De soundtrack (volgens Wim Bossema) bij De zwarte Napoleon. Beeld lvg
Kiza en Yasmine. Beeld lvg

Na de pauze waren de kortere presentaties.

Ananse
Ama van Dantzig vertelde over de invloed van de Ghanese schrijfster Efua Sutherland op haarzelf en op veel Ghanezen die zijn opgegroeid met haar toneelstukken. The marriage of Anansewa is haar bekendste en meest geliefde stuk en Ama bracht het als een echte verhalenvertelster.

Eerst even over de hoofdpersoon, de spin Ananse. Dat is een echte boef, een ritselaar en bedrieger, dat maakt hem juist zo leuk, zei Ama, maar een beetje vreemd is zo'n kwaaie held wel. Sutherlands stuk is een bewerking van een van de oude volksverhalen.

Ananse is platzak en bedenkt dat hij zijn dochter eens moet uithuwelijken om geschenken te kunnen innen. Hij nodigt vier dorpshoofden uit zonder dat die van elkaar weten en tegen de gebruiken in. Ze sturen hem geschenken, maar owee, ze willen allevier wel met de cohter trouwen. Anansewa staat op het punt te worden ontmaskerd. Zijn slimme oplossing: hij haalt zijn dochter over zich als dood voor te doen. De vier hoofden tonen hun bedroefde medeleven met nieuwe geschenken. Maar dan.... Ama wilde het nu ook weer niet helemaal verklappen.

Vanuit de zaal vertelde Ernestine Comvalius over de Anansi-verhalen in Suriname en hoe die haar jeugd hadden opgevrolijkt. Die verhalen komen deels overeen, maar in de loop der eeuwen zijn ze wat veranderd en er zijn misschien nieuwe verzonnen.

Ama vertelde er nog een als toegift. Ananse is ter dood veroordeeld en smeekt: gooi me niet het water, verbrand me maar levend, maar niet in het water! De boze koning gooit hem daarom juist in de rivier. Ananse blijk natuurlijk een vaardig zwemmer.


Mozambique
Yasmine Allas had een wonderbaarlijke ontdekking gedaan: er bestaat in Mozambique een blanke man die een verhaal kan vertellen vanuit het perspectief van een zwart meisje: Mia Couto. 'Deze man is helemaal geïntegreerd!' De omgekeerde integratie, van een man met een Portugese stamboom in de culturen en talen van Mozambique.

Voor het eerst las Yasmine een overtuigend boek van een auteur die zo in een personage met een heel andere achtergrond was gekropen. In Vrouwen van as is dat aan niets te merken, je denkt dat het door een jonge Mozambikaanse vrouw is geschreven. Zo mooi is het. Ontroerend. Aangrijpend. Yasmine maakte er een ware liefdesverklaring aan de auteur en aan het boek van.

Sembène
Ikzelf (Wim Bossema) had De houtjes van God gekozen, de klassieke sociaal-realistische roman van Sembène Ousmane. Het is ooit in Nederlandse vertaling uitgebracht bij Pegasus, de uitgeverij van de toenmalige Communistische Partij van Nederland (CPN). Ouderen in de zaal wisten nog wat dat was, de jongeren niet. Sembène was ook communist, zei Kiza, en inderdaad.

Van een historische staking in 1947-48 maakte hij een filmische roman met veel hoofdpersonen op drie locaties, Bamako, Thiès en Dakar. Ik heb het boek in mijn studietijd gelezen en het bracht me bij dat de Afrikanen het kolonialisme zeker niet passief hebben ondergaan. Het boek is ook een beschrijving van een bewustwording, dat het zin heeft in opstand te komen. De vrouwen geven de doorslag met hun mars op Dakar.

Maar Sembène is ook de grote filmer die zijn droom een film over Samori te maken nooit heeft kunnen verwezenlijken. En een groot voorbeeld voor Vamba Sherif, vertelde hij.

Ik sprak Sembène lang geleden (1986, voor de Groene) in zijn filmkantoortje in Dakar, zijn hand op drie dikke folianten met het script voor een driedelige film. Toen had hij er al 23 jaar aangewerkt. Ik vertoonde nog twee filmfragmenten: een trailer over de documentaire Sembène, en die van Sembènes bekendste historische film Ceddo, die de ook de sfeer van Vamba's prachtige boek goed weergeeft.

Yasmine presenteer Vrouwen van as van Mia Couto. Beeld lvg
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden