Was het Westen maar arrogant

Wat meer zelfbewustzijn had het Westen de afgelopen eeuw wel kunnen gebruiken, betoogt Sander van Walsum. Misschien is de Mars van de Republiek een trendbreuk.

Mars van de Republiek, zondag 11 januari in Parijs, tegen de aanslagen op de redactie van Charlie Hebdo en op de joodse supermarkt.Beeld Martin Argyroglo

'Het arrogante Westen' bestaat uiteraard in de perceptie van tegenstanders van het Westen, zoals diegenen die de afgelopen week hebben betoogd dat de terreuraanslagen in Parijs een koekje van eigen deeg waren. Maar niet alleen daar. Het arrogante Westen bestaat ook in de perceptie van al die westerlingen die gewoontegetrouw ontvankelijk zijn voor kritiek op het Westen. Daar zijn het namelijk westerlingen voor. Het Westen zou mentaal nog lang niet zijn gedekoloniseerd. Onder het mom van ontwikkelingssamenwerking zou het zijn ideeën hebben willen exporteren. In zijn hoogmoed heeft het de democratie willen implanteren in culturen die daar niet van zijn gediend en daar evenmin voor zijn toegerust. Kortom: in het spraakgebruik zijn 'Westen' en 'arrogantie' bijna een begrippenpaar gaan vormen. Het is een ledig begrippenpaar, dat door veelvuldig gebruik elke betekenis heeft verloren.

Natuurlijk vereenzelvigen de bewoners van landen die tot het Westen worden gerekend zich met hun leefwijze en met hun 'normen en waarden' - al zal iedereen daarvan een andere beschrijving geven. Dat hebben westerlingen gemeen met andere wereldburgers. Maar arrogant? Behept met een diep geloof in eigen kunnen en in de onfeilbaarheid van de eigen instituties? Nee, dat is het Westen - bijna per definitie - niet. Het Westen lijdt eerder aan chronische zelftwijfel. Het Westen leeft al eeuwen in het besef de beste tijd achter zich te hebben. En met schuldgevoelens tegenover al diegenen die het heeft of zou hebben misdeeld. Het heeft zichzelf daarmee vaak tekort gedaan en weerloos gemaakt tegenover totalitaire uitdagingen. Wat meer arrogantie had het Westen de afgelopen eeuw geen kwaad gedaan.

Zelfverloochening

Die twijfel deed zijn intrede als deugd, met de Verlichting. En werd daarmee het voornaamste onderscheidende kenmerk van het Westen. De eigen verworvenheden gaven eerder aanleiding tot zelfkritiek dan tot trots. Volgens Rousseau was beschaving een proces van zelfverloochening, dat de mens vervreemdde van 'de nobele wilde'. Voor Voltaire was het hindoeïsme 'het meest waardevolle geschenk van het Oosten aan het Westen'. Kunstenaars lieten zich inspireren door China, Japan en de Oriënt. Aan de islam werd doorgaans met eerbied gerefereerd. Nog steeds worden leerlingen op onze middelbare scholen herinnerd aan de culturele bloei en de - relatieve - tolerantie die in het islamitische Spanje zouden hebben geheerst.

Anders dan het communisme en het nationaal-socialisme was het kolonialisme primair gericht op economisch gewin, niet op politieke of culturele onderwerping - wat onverlet laat dat ook het kolonialisme veel slachtoffers heeft gemaakt. Het Westen zocht het vergelijk met de nieuwe ideologieën - zelfs als beide onverenigbaar waren. Het communisme maakte het Westen aanvankelijk eerder onzeker dan strijdbaar. De opkomst van het fascisme en het nationaal-socialisme gaven in het democratische Westen aanleiding tot sombere bespiegelingen over het eigen gemis aan dynamiek. En in de jaren zeventig raakten de terroristen van de Rote Armee Fraktion en de Rode Brigades met hun radicale maatschappijkritiek wel degelijk een gevoelige snaar bij de linkse intelligentsia. Marxistische regimes in ontwikkelingslanden waren volgens de gangbare opvatting te verkiezen boven de koloniale of - in het geval van Ethiopië - autocratische structuren die ervoor moesten wijken.

Die houding domineerde ook in het onthaal van de islamitische revolutie in Iran, in 1979. De weerzin tegen de sjah en diens Savak (geheime politie) maakte het Westen blind voor het grotere kwaad van imam Khomeini. Die had tijdens zijn Franse ballingschap weliswaar geen enkel misverstand laten bestaan over het regime dat hij wilde vestigen, maar als tegenstander van een dictator - erger: een westersgezinde dictator - genoot hij het voordeel van de twijfel. Ook nadat de eerste politieke tegenstanders na een kort schijnproces waren geëxecuteerd, Khomeini's liberale en linkse bondgenoten het veld hadden moeten ruimen en zelfs nadat Amerikaanse diplomaten in gijzeling waren genomen. Lange tijd werd aangenomen dat Khomeini niet in de plannen van de activisten was gekend en er niet mee instemde. Toen dat wensdenken niet meer houdbaar was, klonk in grote delen van de westerse wereld enig begrip door voor de actie in de Amerikaanse ambassade: de gegijzelden - of hun regering - waren medeplichtig geweest aan de wandaden van de sjah. De gewezen monarch mocht zich nergens in de westerse wereld vestigen. Hij stierf in 1980 in Caïro.

Schuldbewust

En toen, in 1989, manifesteerde de orthodoxe islam zich in onze eigen straten, in de vorm van de verbranding van Salman Rushdies Duivelsverzen. 'De postmoderne corrosie van het begrip waarheid beleefde op dat moment haar hoogtepunt', schreef de Duitse publicist Thierry Chervel er later over. Het Westen reageerde dus niet krachtig op deze provocatie, eerder schuldbewust. Het stelde zichzelf in geweten de vraag of het de culturele minderheden wel voldoende had ontzien, en of het er niet ten onrechte van was uitgegaan dat onze grondrechten universele naleving verdienden. Goede vragen op het verkeerde moment. Rushdie kreeg bescherming van de Britse regering, maar vrijwel niemand ging voor hem de straat op. Voorpublicaties van en lezingen over De Duivelsverzen werden geschrapt. In Nederland sprak Mohammed Rabbae, duo-lijsttrekker van GroenLinks bij de Kamerverkiezingen van 1989, zich uit voor een verbod van het boek.

Sindsdien heeft het Westen geen goede omgangsvormen met de islamitische minderheid kunnen vinden. Gemis aan zelfbewustzijn heeft het daarbij meer parten gespeeld dan een teveel daaraan. Een uitvoering van Voltaires Mahomet in Genève werd afgelast op voorspraak van een 'bezorgde' Tariq Ramadan. De Deutsche Oper in Berlijn annuleerde Mozarts opera Idomeneo omdat daarin de afgehouwen hoofden te zien zouden zijn van de leiders van de wereldreligies - onder wie Mohammed. Een grote zwarte kubus werd van een Berlijnse kunsttentoonstelling verwijderd omdat moslims er een verwijzing naar de Kaäba - het islamitisch heiligdom in Mekka - in zouden kunnen zien. Deze week maande de Britse uitgeverij Oxford University Press haar auteurs islamitische of joodse lezers niet voor het hoofd te stoten met verwijzingen naar varkens.

Met enige goede wil is de Mars van de Republiek, vorige week in Parijs, als een trendbreuk aan te merken. Als een demonstratieve koestering van alles wat het Westen onderscheidt van andere culturen, ongeacht de vraag of de buitenwereld hierin een uiting van arrogantie ziet. Of we er veel wijzer van zullen worden: de tijd zal het leren. Westerse zelftwijfel is in elk geval niet het juiste antwoord op de fundamentalistische uitdaging.

De deelnemers aan de Mars van de Republiek leken van hun coming out te genieten. 'Kon het maar altijd zo blijven', was zondag een vaak geslaakte verzuchting. Tot laat in de avond bleven de betogers nog wat hangen op de Place de la Nation om zich collectief aan de uitzonderlijke eensgezindheid te laven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden