Was er sprake van 'victim blaming' bij het verhaal over Laura?

Het perspectief kantelde, waardoor de raadsels werden benadrukt in plaats van het mensenrechtenaspect.

Doha, Qatar. Beeld ap

'Wat bracht Laura toch naar Qatar?' Op zich was het geen rare vervolgvraag. Het hele weekeinde berichtten media over Laura (22), die al sinds maart vastzat in Qatar nadat ze aangifte had gedaan van verkrachting. Het streng islamitische emiraat staat nou niet bepaald bekend als populair vakantieoord voor jonge, westerse vrouwen. De journalistieke vraag opwerpen was dus legitiem.

Uitgelicht als kop riep die evenwel boze reacties op. Tendentieus, vonden lezers. Een sterk staaltje 'blaming the victim', ofwel 'victim blaming', waarbij slachtoffers verantwoordelijk worden gemaakt voor wat hen is overkomen. Zeker in combinatie met het intro: De 22-jarige Laura uit Utrecht zou in Qatar zijn verkracht en gearresteerd. Wat er precies is gebeurd, is onduidelijk. En waarom ze er met Lisa van Kinky.nl naartoe ging ook. Vriendin Lisa zou Laura's reis hebben gefinancierd en is met 'een schaarsgekleed profiel op de prostitutiesite' te vinden.

'Wellicht kan de redactie mij uitleggen waarom de werkzaamheden van de vriendin in kwestie (niet eens het slachtoffer zelf!) relevant zijn voor wat Laura is overkomen', mailde een lezer. 'Ik hoop van harte dat de redactie niet wil suggereren dat iemand die werkzaam is in de prostitutie geen recht heeft om nee te zeggen, in welk land dan ook.'

Voor Laura's slachtofferschap is het inderdaad niet relevant om te weten wat zij daar deed. Feit is dat ze naar eigen zeggen is verkracht en wegens buitenechtelijke seks gevangen is gezet. Wat de achtergronden ook mogen zijn - of ze nou prostituee of naïef was - de mensenrechten van een Nederlandse vrouw zijn naar westerse maatstaven met de voeten getreden.

Vanuit dat perspectief wilde de krant er ook aandacht aan besteden, zegt de chef verslaggeverij. De Telegraaf bracht zaterdag het eerste grote verhaal over Laura op de voorpagina, nadat de raadsman van Laura's moeder een persbericht had uitgebracht. Daarin werd niet gerept over vriendin Lisa, laat staan over een eventuele prostitutieconnectie. Het Telegraaf-stuk hing vooral op het verhaal van Laura's moeder en de raadsman, die stelde dat de Nederlandse ambassade niets deed om Laura te helpen.

'Wij wilden meer duiding en achtergrond brengen', zegt de chef. Hoe gaat Qatar met verkrachtingszaken om? Wat heeft Buitenlandse Zaken tot nog toe voor Laura gedaan? Krijgt zij dezelfde steun als Ebru Umar na haar aanhouding in Turkije? Twee journalisten - beiden staan bekend om hun grondige onderzoekswerk - werden op de zaak gezet. Ze kwamen Lisa en haar sekswerk op het spoor, spraken Laura's collega, raadpleegden deskundigen over Qatar en gingen na of er vergelijkbare zaken waren.

Ingewikkeld spanningsveld

Allengs veranderde het beeld. Volgens Buitenlandse Zaken had Laura wisselende verklaringen afgelegd en wilde ze geen advocaat. De veronderstelde dader, die ook vastzat, had gezegd dat de seks vrijwillig was. Laura's moeder wist pas sinds enkele weken dat haar dochter überhaupt vastzat in Qatar. Hoe meer ze uitzochten, hoe schimmiger het verhaal leek te worden. Het stuk van De Telegraaf was in elk geval incompleet. Daardoor kantelde het perspectief van het Volkskrant-verhaal. De nadruk kwam nu op de raadsels te liggen, in plaats van op de mensenrechten - een aspect dat er overigens nog wel degelijk inzat.

Voor het journalistieke verhaal was Laura's reisdoel wél relevant. Ze reisde met een sekswerker naar een land waar op seks buiten het huwelijk strenge straffen staan. Dat is interessante achtergrondinformatie. Maar wie ervan uitgaat dat zij is verkracht, kan in de vraag (wat deed ze in Qatar?), een victim blaming-antwoord lezen (had ze maar niet naar Qatar moeten gaan) - analoog aan de drogreden 'had ze maar geen kort rokje moeten dragen'.

Het is een ingewikkeld spanningsveld, dat ook tot uitdrukking komt bij de armslagen die er ten aanzien van verkrachting worden gemaakt. Lezers verwijten de krant dat ze Laura niet gelooft. Maar journalisten gebruiken zou-formuleringen en aanhalingstekens omdat ze de verkrachting niet als vaststaand feit kunnen brengen. Zoals zo vaak in zedenzaken staat de beschuldiging tegenover de ontkenning. Haar verhaal is voor zover bekend niet bevestigd door artsen of de politie, laat staan door de rechter. Qatar schaart verkrachting onder buitenechtelijke seks en vervolgt het slachtoffer zelf. Hoe wrang ook, dat neemt niet weg dat journalisten secuur moeten zijn. Zij kennen de waarheid niet.

Alle informatie onder een victim blaming-vergrootglas leggen, werkt verlammend in de journalistiek en kan zelfs tot onzorgvuldige berichtgeving leiden. Wel lag er in de presentatie nu te veel nadruk op de twijfels en te weinig op het mensenrechtenaspect, dat het verhaal nieuwswaardig maakte. Dat schuurt extra omdat Laura slachtoffer zegt te zijn van verkrachting.

Meer bewustzijn over de werking van victim blaming had dat kunnen voorkomen. Het mechanisme dat in de psychologie just world-theorie (rechtvaardige wereld-theorie) wordt genoemd, is heel menselijk. Andermans ellende wordt minder ondraaglijk als we het slachtoffer (mede)verantwoordelijk maken. Zo houden we de illusie in stand dat we zelf controle hebben over de consequenties van ons gedrag ('zo dom zou ik nooit zijn', 'eigen schuld').

Ontsnapping op het nippertje

De redactie ontsnapte op het nippertje aan een ernstige vorm van victim blaming. In de aankondiging van het verhaal op de voorpagina stond aanvankelijk de zinsnede 'prostituee of slachtoffer?', alsof het een het ander uitsluit. Nadat redacteuren erover waren gevallen - een had victim blaming op het netvlies vanwege de Brock Allen Turner-zaak in de VS - werd die aangepast.

'We zijn misschien iets te veel doorgeschoten', concludeert een van de avondchefs terecht. Temeer daar de hoofdrolspeler zelf háár verhaal nog niet heeft kunnen doen. Het plaatje is evenwel grotendeels ingevuld. Haar naam zal nog lange tijd verbonden blijven aan een schimmig relaas - ook al publiceerde deze krant haar achternaam en foto's niet en hebben moeder en raadsman het verhaal naar buiten gebracht. Eenmaal in de openbaarheid is een verhaal vogelvrij.

Inmiddels is Laura teruggekeerd. De vraag hoe zij terugkijkt op de zaak is journalistiek razend interessant, maar Laura zelf zal misschien liever met rust worden gelaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden