Was de voorpagina over kinderopvang 'onwaar'?

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

Bij datajournalistiek geldt een aantal vuistregels: onderzoek wat de verzamelde gegevens betekenen en overdrijf niet. Dat ging mis.

De voorpagina van de Volkskrant van dinsdag 22 november.

Het oordeel van NRC checkt - de feitencheckrubriek van het concurrerende dagblad - over de voorpagina van de Volkskrant was keihard. 'Zorgen over ruim helft kinderopvangverblijven', luidde de dinsdag de kop. 'De Volkskrant schrijft dat de GGD zich zorgen maakt over ruim de helft van alle kinderopvangverblijven, omdat deze bijvoorbeeld hun veiligheid niet op orde hebben, te weinig personeel hebben of omdat er serieuze klachten zijn', vatte NRC samen. 'Wij beoordelen de bewering als onwaar.'

Honende reacties waren niet van de lucht. 'Gelukkig zijn er ook goede journalisten', aldus een twitteraar, die de andere krant een pluim en deze krant minpunten toebedeelde. De volgende dag verscheen evenwel geen correctie. Wel een vervolgstuk, waarin sommigen een verkapte rectificatie ontwaarden. Maar, wilden lezers weten, hoe zit het nou echt?

Eerst iets over de aanleiding voor dit dataonderzoek, waarvoor de redactie zelf op zoek ging naar cijfers en materiaal en deze analyseerde. Vorig jaar werd het Amsterdamse kinderdagverblijf 24/7 kids gesloten na aperte wantoestanden (leidsters liepen uren met de kinderen in de regen om de inspectie te omzeilen). Deze crèche had al langer een rood 'risico-oordeel' van de GGD, wat betekent dat de toezichthouder 'serieuze zorg' heeft over de locatie. Deze informatie was echter niet openbaar, omdat de GGD dit gebruikt als instrument om in te schatten hoe intensief er toezicht moet worden gehouden.

Er was nog een reden. Voor ouders zijn er geen overzichtelijke maatstaven om de kwaliteit van kinderopvang te onderzoeken, zo werd ook uitgelegd in het voorpaginastuk. Zij kunnen wel 'ingewikkelde inspectierapporten doorbladeren, maar de opvanglocaties onderling niet vergelijken, zoals in het onderwijs'. Zouden de GGD-risicoprofielen niet veel toegankelijker vergelijkingsmateriaal kunnen opleveren?

De Open State Foundation had via een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur de risico-oordelen van ruim drieduizend verblijven van de afgelopen vijf jaar achterhaald en deelde deze met de krant. Een verslaggever en datajournalist vergeleken deze met inkomensgegevens op buurtniveau van het CBS. Een interessant patroon werd zichtbaar: locaties in buurten met een lager inkomen scoorden significant slechter dan concurrenten in rijkere buurten. Dit was de tweede boodschap op de voorpagina.

Aanvankelijk was deze bevinding bedoeld als belangrijkste invalshoek. Hier had het onderzoeksteam weken aan gewerkt. Dat blijkt ook uit de reportage verderop in de krant over een crèche met een rood risico-oordeel in een achterstandswijk.

Het liep anders. Tijdens de voorpaginavergadering om 17 uur ontstond onenigheid over de invalshoek. De hoofdredactie vond dat het te scherp was aangeschreven op een kloof tussen arm en rijk, terwijl de verschillen nu ook weer niet zo groot waren. Het artikel werd herschreven door leidinggevenden. De verslaggever was op vakantie, zij wist van niets.

Daar ging het flink mis. Wat een relatieve constatering had moeten zijn (de GGD heeft gemiddeld meer zorgen over kinderopvang in arme buurten), werd verruild voor een absolute bewering (bij meer dan de helft is er reden tot zorg). Hoe was de krant tot dit alarmerende aantal gekomen?

De GGD werkt met vier gradaties van zorg, die worden uitgedrukt in een kleur zoals te zien was in een grafiek bij het nieuws. Het is verkeerd gegaan bij de categorie geel, dat staat voor 'geen of lichte zorg over actuele situatie, lichte zorg over nabije toekomst'. Dit kan betekenen dat er op dit moment geen punt van zorg bestaat, maar dat dit in de nabije toekomst kan veranderen. Bijvoorbeeld omdat er veel verloop is van personeel, licht de projectleider van de GGD toe. Maar dit hoeft dus niet te betekenen dat de kwaliteit achteruit gaat.

Onder: de grafiek zoals in het artikel verschenen. Tekst gaat verder onder de grafiek.

Een dergelijk voorbeeld van 'lichte zorg' ontbrak volledig in het artikel. In het intro werd daarentegen wel gewag gemaakt van forsere zorgen: 'Deze organisaties hebben de veiligheid bijvoorbeeld niet in orde, er staan te weinig leidsters op een groep of er zijn serieuze klachten binnengekomen.' Het woordje 'bijvoorbeeld' mag duidelijk maken dat de opsomming onvolledig is, zij moet wel recht doen aan de complexiteit van de werkelijkheid. Dat was hier niet het geval.

Achteraf zijn de leidinggevenden het erover eens dat categorie geel op deze wijze niet meegerekend had mogen worden. Formeel is het niet 'onwaar' wat er staat - dit stond volgens de hoofdredactie een rectificatie in de weg - maar de indruk die wordt gewekt is zwaar overdreven. 'Zorgen' suggereert substantiële zorgen. Dat gaat op voor circa eenvijfde van de kinderopvang, niet voor ruim de helft. Zo'n vertekend beeld stookt de onrust van ouders en andere betrokkenen onnodig op. 'Daar baal ik ontzettend van', zegt de chef. 'Wij wilden juist informatie toegankelijk maken en een belangrijk thema agenderen. Dit raakt nu ondergesneeuwd.' Hij wijst erop dat de rest van de productie wel deugt.

Het ministerie van Sociale Zaken en de GGD zijn het daar niet mee eens. Zij hebben er van meet af aan voor gewaarschuwd dat de risicoprofielen - anders dan de inspectierapporten - geen oordeel bevatten over de actuele kwaliteit. Het onderzoeksteam was zich hiervan bewust en heeft dit opgemerkt, maar werpt tegen dat een risicoprofiel niet zomaar een inschatting uit de losse pols is. 'Deze wordt opgesteld door een inspecteur die op bezoek is geweest, een kwaliteitsoordeel geeft in de vorm van een inspectierapport en aan de hand van een vragenlijst tot een risicoprofiel komt', zegt de verslaggever.

Er is een correlatie tussen kwaliteit en het risicoprofiel, zegt de GGD-projectleider. 'Alleen is die onvolkomen en ongeschikt om uitspraken over kwaliteitsverschillen te doen.' Overigens begint de GGD komend jaar in opdracht van Sociale Zaken met een pilot met openbare en toegankelijke kwaliteitsoordelen.

Door de bank genomen zegt de kleurenindeling van de GGD wel iets, maar de mitsen en maren hadden nadrukkelijk benoemd moeten worden. Bovendien - en dat is fundamenteler van aard - had de grondstof (de data) beter onderzocht moeten worden. Wat betekent 'lichte' of 'serieuze zorg' precies? Het zijn vuistregels van datajournalistiek: bevraag de data, voorkom overdrijving. Zuur dat het oordeel 'onwaar' de aandacht van een belangrijk thema heeft afgeleid, maar dat kan de krant alleen zichzelf verwijten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.