Was 2016 een rampjaar? Verklaringen voor de onvrede

Trump. Brexit. Syrië. Vluchtelingencrisis. Te veel dode popiconen. Wie wil, kan in 2016 gemakkelijk een rampjaar zien. Maar overmatig somberen is echt niet nodig, stelt Sander van Walsum. Want het gaat met de wereld de goede kant op. Wat vonden onze zwevende kiezers van het afgelopen jaar?

Muurschildering met rechts Donald Trump, links Boris Johnson, de architect van de Brexit.Beeld reuters

De Brexit, de verkiezing van Trump, de opkomst van extreem-rechtse partijen in Europa: aan het einde van 2016 lijkt de stemming overwegend somber. In het digitale dorpscafé Twitter wordt #rampjaar gretig gebruikt. De stemming is, kortom, nogal somber. Het overlijden van enkele grootheden uit de popgeschiedenis, symbolen voor de tijd dat het nog leuk was op de wereld, vergroot de zwartgalligheid alleen nog maar.

Van de Zweden, die per saldo toch als bofkonten kunnen worden aangemerkt, meent volgens de stemmingsbarometer in dat land niet meer dan 10 procent dat het met de wereld de goede kant opgaat. Van de Amerikanen, dragers bij uitstek van het 'vooruitgangsoptimisme', denkt slechts 6 procent dat. En van de Duitsers, somberaars van nature, slechts 4 procent.

'Zorgeloos'

Pessimisten hebben bij dit soort peilingen altijd de overhand. Ook in tijden waarvan we achteraf menen te weten dat ze 'zorgeloos' waren. Wel wordt er altijd onderscheid gemaakt tussen het individu en zijn land: met hem, of haar, gaat het vaak goed. De ellende begint aan de andere kant van zijn voordeur. En neemt toe naarmate je je daar verder van verwijdert.

Pessimisme is een overlevingsmechanisme. Het wapent de mens tegen teleurstellingen en tegenslag. In de tijd die we nu de Middeleeuwen noemen, verkeerde hij in de veronderstelling dat hij in het laatste tijdvak en het laatste wereldrijk leefde. Het einde der tijden, dat overigens verwachtingsvol tegemoetgezien werd, was steeds nabij. Tezelfdertijd had de Middeleeuwer geen weet van rampen die zich in een naburig dorp voltrokken. Zijn welzijn werd uitsluitend door het hier en het nu bepaald.

Nu is dat anders. We zijn bijna live getuige van elke gebeurtenis in elke uithoek van de global village. Aan de permanente stroom van informatie is bijna niet te ontkomen. En die informatie is overwegend somber van aard.

Daarover beklaagt ook Max Roser, initiatiefnemer van de database Our World in Data, zich. Volgens hem had elke krant op elke dag sinds 1990 kunnen openen met: 'Aantal mensen in extreme armoede sinds gisteren met 130 duizend afgenomen.' Maar, schrijft Roser op zijn site, 'ongelukkigerwijs worden de media in beslag genomen door incidenten en door dingen die verkeerd gaan en besteden ze onvoldoende aandacht aan geleidelijke ontwikkelingen die het aanzien van de wereld veranderen'.

Tekst gaat verder onder het beeld.

U kunt het ook zo zien


Er zijn in West-Europa zo'n 150 mensen gedood bij terreuraanslagen. Maar: in alle jaren tussen 1972 en 1988, en in 1991, 1992 en 2004 waren in West-Europa meer terreurslachtoffers.

De sociale minima in Nederland profiteren niet van het economisch herstel. Maar: in 1981 leefde 44 procent van de wereldbevolking in extreme armoede, tegen minder dan 10 procent nu.

De Nederlandse bevolking groeide in de eerste helft van het jaar, onverwacht snel, met 43 duizend zielen - vooral immigranten. Maar: de groei van de wereldbevolking vlakt af en zal tegen 2075 tot stilstand komen.

Turkije verandert in een dictatuur. Maar: het aantal mensen dat in vrijheid leeft, is sinds de Tweede Wereldoorlog substantieel toegenomen.

Het Nederlands onderwijs scoorde matig in de Pisa-rankings. Maar: volgens de OECD komt het kennisniveau van de gemiddelde vwo'er overeen met dat van de modale academicus in Italië en Spanje.

De gevolgen van de klimaatverandering werden in volle omvang zichtbaar. Maar: het gevoel van urgentie bij het tegengaan van deze ontwikkeling is daardoor toegenomen, getuige de windmolenparken die voor de Nederlandse kust verschijnen.

We hebben talrijke popidolen verloren. Maar: ze zijn behoed voor pijnlijk vormverlies. En van hun nalatenschap kunnen we blijvend genieten.

Bron: https://ourworldindata.org/a-history-of-global-living-conditions-in-5-charts/

Daarbij doelt Roser onder andere op het feit dat in 1820 zo'n 95 procent van de mensheid in extreme armoede leefde tegen minder dan 10 procent nu, op de spectaculaire daling van het analfabetisme, op de even spectaculaire stijging van de levensverwachting, en op de toename van het aantal mensen dat in vrijheid leeft.

Het jaar 2016 heeft, voor zover dat nu al is vast te stellen, geen breuk in die langetermijnontwikkeling gemarkeerd. Ondanks de ontwikkeling van een autocratie in Turkije. Ondanks de verkiezing van Donald Trump tot 45ste president van de Verenigde Staten. Ondanks de uitbraak van het zika-virus. Ondanks de armoede in Afrika waaraan zo veel mensen proberen te ontkomen. En ondanks de opkomst van hackers, wier invloed in 2016 volop in de spotlights kwam.

Tijdreiziger

Een tijdreiziger die zich uit het verleden - ongeacht welk - naar het hedendaagse West-Europa zou laten schieten, zou de toestand die hij hier aantrof als paradijselijk ervaren. Zeker zolang hij geen kennis nam van het nieuws.

Daarmee is niet gezegd dat het gesomber over 2016 misplaatst is. 'De politieke consensus die onder invloed van de Grote Depressie van de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog was ontstaan, lijkt voorgoed verdwenen', zegt historicus Jan Bank, emeritus hoogleraar aan de Universiteit Leiden. 'De succesformule van weleer is uitgewerkt en daarvoor is vooralsnog niets in de plaats gekomen.'

De consensus kwam tot uitdrukking in een aantal geloofsartikelen. Het eerste was dat de Europese landen, voor het behoud van de vrede en ter voorkoming van een economische crisis als die van de jaren dertig, met elkaar samenwerkten.

Een ander geloofsartikel was dat politieke partijen uit het midden de macht uitoefenden. Nu klopt extreem-rechts in verschillende Europese landen op de poorten van de macht, zonder concessies aan het politieke midden te hoeven doen.

Toch was 2016 volgens socioloog en trendwatcher Carl Rohde bovenal 'jaar 1 van het decennium van de hack'. En dan niet de hack die verkiezingen beïnvloedt, maar de kaping van apparaten die van een sensor zijn voorzien. 'Deze incidenten zijn nu nog goed voor een vrolijk kadertje in de krant, maar de hack is z'n onschuld voorbij. Een georkestreerde hackaanval kan beginnen bij een ijskast en eindigen bij de beveiliging van Schiphol en onze dijken.' Die ontwikkeling is ondergesneeuwd door zaken als de verkiezing van Trump en de dood van George Michael. Pas over een paar jaar, vreest Rohde, kunnen we echt vaststellen hoe slecht 2016 werkelijk is geweest.


Wat vond de zwevende kiezer van 2016?

'Bij Reagan hield ook iedereen z'n hart vast'

Govert de Koning (72), Apeldoorn

Zweeft tussen: PvdA & VVD

'De verkiezing van de malloot Trump heeft dit jaar grote indruk op me gemaakt. Maar hopelijk zijn de gevolgen minder ernstig dan verwacht. Toen Reagan aan de macht kwam, hield ook iedereen zijn hart vast en dacht 'wat moeten we met die mislukte filmster?' Achteraf gezien heeft hij het redelijk goed gedaan.

'In de landelijke politiek is het kunststukje van Rutte, om een appendix aan het Oekraïneverdrag te hangen, indrukwekkend. Het referendum was raadgevend, niet bindend. Rutte heeft geluisterd naar de onvrede en zorgvuldig alle verschillende belangen tegen elkaar afgewogen. Vervolgens heeft hij zijn politieke verantwoordelijkheid genomen. Erg slim gespeeld en daarom neig ik als zwever nu meer naar de VVD dan naar de PvdA.

'Op persoonlijk vlak was het een goed jaar: ik ben (weer) gestopt met roken, al zes weken en een dag.'

Govert de KoningBeeld Jiri Buller

'Welke lessen gaan we uit dit jaar trekken?

Jephthah Leito (21), Amstelveen

Zweeft tussen: SGP & PVV

'In een jaar heb je altijd goeie en slechte momenten. Op politiek vlak heeft men veel steken laten vallen, zoals bij het Oekraïne-referendum. Het volk zegt 'nee' en er gebeurt het tegenovergestelde. Ik zou 2016 geen rampjaar willen noemen, maar een leerjaar. Ondanks alle vreselijke terreur moeten we naar de toekomst kijken. Hoe kunnen we hier het best mee omgaan? Het zijn harde lessen geweest, maar het heeft de burgers ook aan het denken gezet. Wat ik om me heen merk, is dat mensen niet langer bang zijn om zichzelf te uiten, het debat is heftig geworden. In bepaald opzicht is dit goed, want er moeten dingen veranderen. Ik kijk zelf vooral naar wat Nederland op dit moment nodig heeft en denk dat we bij de PVV of de SGP het beste af zijn.'

Jephthah Leito.Beeld Jiri Buller

'Gaan ze ook nog mijn Wajong-uitkering korten'

Enrico Tempert (37), Nijverdal

Zweeft tussen: PVV, PvdA & D66

'Politiek gezien was 2016 een rampjaar: het Oekraïne-referendum, de Brexit, Trump. Ik ben blij dat het associatieverdrag met Oekraïne op het laatste moment toch nog doorgaat, maar Rutte heeft dat vanaf het begin verkeerd aangepakt. Hij had na het referendum moeten zeggen: 'Dank voor jullie advies, ik begrijp jullie zorgen, maar we gaan het akkoord toch tekenen.' Van dat halfslachtige gedoe daarna werd niemand beter, behalve het Kremlin.

'Ook op persoonlijk vlak was 2016 soms moeilijk, omdat ik volledig ben afgekeurd door een vorm van reuma. Maar dit jaar werd er opeens gekort op mijn Wajong-uitkering. Ze vinden dat ik toch nog wel wat kan werken. Nu is die Wajong-uitkering al geen vetpot, maar waarom daarop nog verder korten? Van een kale kip kun je niet plukken. Misschien dat dit mijn stemgedrag nog gaat beïnvloeden.'

Enrico TempertBeeld Jiri Buller

'ln mijn sector, van de varkens, gaat het beter'

Marlies Olde Monnikhof (47), Gendringen

Zweeft tussen: CDA & VVD

'Op het wereldtoneel was het misschien een rampjaar, in Nederland gaat het goed. We leven hier toch in een paradijs: we zijn rijk en er is weinig tot geen honger. Ook hoeven relatief maar weinig mensen op straat te leven. In mijn sector - bij de varkenshouderijen - gaat het beter. De prijzen nemen toe, bedrijven krijgen meer lucht en varkenshouderijen zijn positiever in het nieuws. Dat is belangrijk, want de publieke opinie kan soms erg negatief zijn over de varkenshouders.

'Wat ik wel een minpunt vond dit jaar was dat gedrocht van een Oekraïne-referendum. Hoe kun je zo'n klein volkje zo'n ingewikkeld verdrag voorleggen? Ik had geen idee van de complexiteit en opeens moest ik stemmen. Hopelijk krijgen we niet te vaak meer zo'n referendum.'

Marlies Olde MonnikhofBeeld Jiri Buller

'De sociaal-democratie moet snel aansterken'

Eliza Zmijewska (61), Amsterdam

Zweeft tussen: D66 , PvdA & Partij voor de Dieren

'Het was een moeilijk jaar, met veel aanslagen en een verschrikkelijke oorlog in Syrië. Maar ik maak me nu vooral zorgen om Turkije. Ze bewegen steeds meer richting een dictatuur. Hoe zal het gaan met al de toezeggingen die door de EU aan het land zijn gedaan? Verder hoop ik dat het verdwijnen van de sociaal-democratie in Europa in 2017 niet doorzet. De opmars van de 'Geen Stijl'-achtige partijen, zoals bijvoorbeeld Denk, is zorgelijk. Het zijn kinderachtige, egoïstische partijen, die de samenleving in z'n geheel niet verder helpen. De sociaal-democraten moeten in 2017 weer aansterken, daarom neig ik nu naar PvdA.'

Www.volkskrant.nl/kijkverder voor alle lijstjes over 2016.

Eliza Zmijewska.Beeld Jiri Buller
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden