Wars van plat

Velen kennen hem van tv, waar hij aan een quiz (Wie van de drie) meedeed en in commercials (Zwitserleven) speelde.

De suggestie was dat de rol in de commercial dicht bij hem stond: de pensionado die na een arbeidzaam en verantwoordelijk leven het ervan nam in tropische oorden. Acteur Kees Brusse was de belichaming van het Zwitserleven-gevoel, een bestaan in de luwte aan hagelwitte stranden, een warme passaat door het haar. Dat de reclamespotjes tussen 1988 en 1995 deels samenvielen met de periode waarin hij zelf op het benedenwindse eiland Bonaire verbleef, voedde het idee dat hij zo'n beetje zichzelf speelde. Rentenierende zonneklopper, dat was de beeldvorming.


Maar het dolce far niente was niet zo aan Brusse besteed. Zelfs op het kleine Bonaire maakte hij tv-programma's. Nietsdoen was niks voor hem.In 2003, tegen het AD: 'Als je als creatief mens bent geboren, kan dat niet. Die motor blijft lopen.' Hij had toen, de 70 voorbij, in zijn eentje met twee handcamera's in Australië aan verlaten stranden en in ritselend oerwoud de videovertelling Een bijzondere tocht gemaakt. Die volgde de sporen van een expeditie halverwege de 17de eeuw naar de opvarenden van het VOC-schip De Vergulde Draeck, dat aan de westkust was vergaan. 'Mijn handicap is dat ik overal verhalen tegenkom.' Hij zou later in de omgeving, bij Perth, gaan wonen. Hij trouwde er voor de vijfde keer en maakte nog videoboodschappen voor omroep Max, Groeten uit Australië.


Dinsdag overleed de acteur, regisseur en scenarioschrijver, met een beschaafde dictie en een rustige en waardige uitstraling als belangrijkste handelsmerken, 88 jaar oud. Hij was in januari van dit jaar teruggekeerd naar Nederland en had zich gevestigd in het Rosa Spierhuis in Laren. Zijn gezichtsvermogen was beperkt en hij kampte met longemfyseem. Die thuiskomst was niet voorzien. Nederland was hem te gehaast, te druk, te oppervlakkig geworden. Hij had in gedachten al definitief afscheid genomen, nadat hij twee jaar geleden hier zijn biografie had gepresenteerd. Maar zijn vrouw Joan, die hem verzorgde, werd ziek en hij voelde niets voor een verblijf in een Australisch tehuis.


De optredens in de commercials voor Zwitserleven en, eerder, voor Shell ('Shell helpt') leidden de aandacht af van een langdurig en omvangrijk oeuvre in het theater, bij de film en op radio en tv. Hij ging niet gebukt onder het schamperen over zijn liaison met het bedrijfsleven. 'Dat gebeurt dan door mensen die er zelf niet voor gevraagd worden.'


In de VPRO-gids zei hij in 1994 dat hij het gevoel had dat hij nooit reclame maakte, 'maar altijd: een rol gespeeld in een spotje'. Dankzij de inkomsten kon hij het zich veroorloven aanbiedingen voor rollen af te slaan.


Brusse, geboren in 1925, was de zoon van NRC-journalist en schrijver Marie Joseph Brusse en operazangeres Antje Ebes. Broers Jan (Hier Parijs, hier Jan Brusse) en Peter (de Volkskrant, NOS) volgden hun vader de journalistiek in, maar Kees had op zijn 11de al geproefd van het acteren, in de film Merijntje Gijzens jeugd en koos voor het theater.


Zijn toneeldebuut - als autodidact - volgde in 1946 in Boefje, naar het boek dat zijn vader had geschreven. Hij zou later deel uitmaken van gezelschappen als de Rotterdamse Comedie, dat hij ook leidde, Toneelgroep Theater, de Haagse Comedie, het Amsterdams Toneel en de Nederlandse Comedie. Hij combineerde dat al snel met werk voor de radio en tv.


Verschillende generaties zullen verschillende producties noemen als zijn naam valt. In de jaren vijftig en zestig was hij te horen in de Familie Doorsnee en te zien in Pension Hommeles en als commissaris Maigret in de gelijknamige tv-serie. Als filmacteur werkte hij geregeld met regisseur Bert Haanstra, in onder meer De Zaak M.P. en Dokter Pulder zaait papavers en met Wim Verstappen en Pim de la Parra in Blue Movie en Dakota. De pikanterie van Blue Movie was hem vooraf niet verteld, hij dacht dat hij vooral veel keurig over zijn bril moest kijken. Brusse speelde dikwijls sympathieke personages. In 1994: 'Ik heb ontdekt, door schade en schande, dat de mensen iets anders niet pikten.'


Als regisseur oogstte hij lof voor Mensen van morgen, waarin hij jongeren openhartig liet vertellen over hun levens en hun dromen. Het publiek stond in rijen voor de bioscoop. Maar dat veranderde toen de ouders van een hoofdpersoon Brusse betichtten van manipulatie en een kort geding aanspanden.


Aan het begin van de jaren tachtig was er erkenning voor de tv-serie Mensen zoals jij en ik, waarin hij in vijftien eenakters op teksten van de Duitse krimischrijver Herbert Reinecker telkens een andere personage uitbeeldde, niet allemaal even sympathiek; hij kreeg er in 1982 de Gouden Televizier-Ring voor. Brusse was toen vooral bij het brede publiek bekend als panellid van de quiz Wie van de drie, naast Sonja Barend, Martine Bijl en Albert Mol. Een reputatie was gevestigd en bleek bestendig. Hij kreeg tot op hoge leeftijd, ook na de spotjes, vaak de vraag: 'Waarom zien we u nooit meer op tv?'


Zijn manier van spelen is vaak underacting genoemd. Er was altijd een zoektocht naar de emotie in de tekst. Hij leerde veel van toneelleider Cor van der Lugt Melsert (1882-1969). 'Door zijn toedoen heb ik er altijd een afkeer van gehad het publiek plat te spelen', zei hij in 1986 in NRC Handelsblad. 'Voor alle takken van kunst geldt dat je het er niet te dik bovenop moet leggen. (...) Dit betekent dat het soms belangrijker is er te zijn dan veel te doen.'


De rust en sympathie die hij uitstraalde zat geworteld in zijn spel. Het leidde in zijn relaties met vrouwen geregeld tot verwarring. Ze kwamen 'tot mijn verdriet' niet voor wie hij echt was. Twee jaar geleden in Trouw: 'Zij wilden bij die bekende acteur zijn. Dan dacht ik: ze hebben helemaal niet gezien dat achter de dingen die ik speel, een heel andere man zit die niet altijd zo vrolijk en opgewekt is.' Zeker over zijn toneelprestaties was hij angstig en onzeker. Het leidde in 1960 tot een langdurig afscheid van het theater en psychoanalyse. Een terugkeer tien jaar later was geen succes.


Na Bonaire waren Frankrijk, Gouda en Australië halteplaatsen. In 2002 maakte hij nog Vader is zo stil de laatste tijd, dat alleen op video is uitgebracht. Hij is in de ontdekkingstocht naar het ouder worden zowel auteur, acteur, cameraman, producent en regisseur. Hij maakte zich boos over veronachtzaming van ouderen. Waarom telt iedereen die niet meer produceert niet meer mee? In Trouw: 'We willen allemaal zo lang mogelijk leven, maar oud zijn, dat willen we niet. Mensen van veertig staan al voor de spiegel en zijn bang.'


Nadat hij dit jaar zijn intrek had genomen in het Rosa Spierhuis, zei hij tegen het AD weleens te spelen met de gedachte voor een vervolg op de film. Zeker, al in zijn biografie uit 2011 meldde hij dat 'het doek zich zo langzamerhand aan het sluiten is'. Maar eerst 'het laatste bedrijf', dat hij niet in ledigheid wilde doorbrengen; dat liet hij liever over aan rentenierende zonnekloppers.


Maar wat kon Kees Brusse acteren. Aanvankelijk op toneel, later vooral in films en op televisie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden