Warmere oceaan knaagt aan ijs

Klimaatverandering tast de ijskap van Antarctica anders aan dan werd gedacht. Het gevaar komt niet van boven, van de opwarmende atmosfeer. Het zijn de warme zeestromingen die de ijsplaten van onderaf aanvreten.

BEN VAN RAAIJ

De ijskap van Antarctica begint steeds sneller te smelten, zoveel is zeker. De vraag hoe dat komt, houdt wetenschappers bezig. De atmosfeer warmt aan de Zuidpool namelijk niet zo veel op dat het slinken van de enorme ijskap erdoor kan worden verklaard.

Het smelten is dan ook niet alleen het gevolg van stijgende temperaturen in de atmosfeer, maar vooral van zeestromingen die relatief warm water naar de drijvende ijsplaten rond het continent zijn gaan voeren, stelt een internationale groep poolonderzoekers deze week in het tijdschrift Nature. Die zeestromingen zijn waarschijnlijk verschoven door veranderde windpatronen.

De Britse, Amerikaanse en Nederlandse wetenschappers, onder leiding van de British Antarctic Survey, trekken hun conclusie op basis van laserhoogtemetingen van de ICESat-satelliet. Daarmee brachten ze voor het eerst de dikteverandering in kaart van vrijwel alle ijsplaten, de in zee drijvende uitlopers van de Antarctische ijskap. Enkele jaren geleden werd met hoogtemetingen van ICESat het slinken van het landijs geïnventariseerd.

De studie in Nature kan volgens de auteurs een belangrijke bijdrage leveren aan het voorspellen van de toekomstige zeespiegelstijging door het verder smelten van de Antarctische ijskap. Die verliest nu naar schatting 100 miljard ton ijs per jaar.

De Antarctische ijsplaten spelen een belangrijke rol. Ze houden het landijs op zijn plaats doordat ze de enorme gletsjers afremmen die vanaf het hart van het continent naar zee stromen. Als ijsplaten door afsmelting dunner worden, verzwakken of zelfs uiteenvallen, kunnen die ijsrivieren versneld leeglopen in zee, in sommige gevallen tot achtmaal sneller dan nu. Dit effect is al waargenomen bij gletsjers op het Antarctisch Schiereiland.

De ruim 4,5 miljoen satellietmetingen wijzen uit dat de ijsplaten, die honderden meters dik zijn, tussen 2003 en 2008 tot 7 meter per jaar zijn kwijtgeraakt. Van de 54 opgemeten ijsplaten worden er twintig dunner, vooral in de Amundsenzee en de Bellingshausenzee in West-Antarctica.

'IJsplaten zijn normaal gesproken in evenwicht', zegt Michiel van den Broeke, hoogleraar polaire meteorologie aan de Universiteit Utrecht en een van de auteurs van de studie in Nature. 'Er gaat ijs af en er komt ijs bij. Maar dit is nettoverlies, dat aangeeft dat sommige platen uit balans zijn geraakt.'

De regionale verschillen laten duidelijk zien dat de oorzaak van het smelten van de ijsplaten niet een opwarming van de atmosfeer is, maar een opwarming van het zeewater dat de platen van onderaf aantast en ondermijnt. Dat warme water welt op uit diepe onderzeese canyons in het continentaal plat rondom Antarctica. Het wordt door veranderde zeestromingen omhooggestuwd.

'Deze studie toont voor het eerst aan dat het verlies aan landijs op Antarctica gekoppeld is aan gebieden waar de ijsplaat dunner is geworden', zegt de Utrechtse promovendus Stefan Ligtenberg, die ook meewerkte aan de studie. 'We wisten natuurlijk al dat de ijskap in massa afneemt en dat de ijsplaten van onderaf smelten, maar niet hoe beide verschijnselen verband houden met de oceaan.'

De onderzoekers verklaren de warme zeestromingen uit meteorologische veranderingen, met name windpatronen. Die hebben op hun beurt een relatie met algehele klimaatverandering. 'We weten dat zeestromingen dicht bij de kust bepaald worden door het weer en daarmee indirect door het klimaat', zegt Van den Broeke. 'Onze studie laat mooi zien dat atmosfeer, oceaan en ijskap een samenhangend, gekoppeld systeem vormen.'

De uitkomsten onderstrepen bovendien dat de ijskap van Antarctica snel kan reageren op het veranderende klimaat, net als de ijskap van Groenland. Tien jaar geleden werd nog aangenomen dat beide ijskappen tamelijk stabiel waren.

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden