Waren de politici die kozen voor schaalvergroting dom?

Vorige week Vestia, nu Amarantis - publieke molochs in problemen. Geloof in schaalvergroting is rap aan het eroderen. Waarom kozen politici en bestuurders er dan toch voor?

Scholieren wachten op hun mentoren. © ANP

De onderwijskolos Amarantis balanceert op de rand van een faillissement. Het geval staat niet op zichzelf. Woningbouwcorporatie Vestia speculeerde met derivaten, hogeschool Inholland gaf diploma's weg, thuiszorgconcern Meavita ging failliet. In de publieke dienstverlening zijn door fusies enorme conglomeraten ontstaan, die opvallend vaak in opspraak komen.

Ook na het echec van Amarantis rijst de vraag waarom politici en bestuurders ooit voor schaalvergroting kozen. Waren zij gewoon dom? Of hadden zij ook rationele redenen? Het verhaal verschilt een beetje per sector, maar in het middelbaar beroepsonderwijs werd het pad naar schaalvergroting ingeslagen in de jaren tachtig en negentig. De 'werkende jongere' verdween, steeds meer leerlingen volgden steeds langer onderwijs. Dat was mooi, maar ook toen moest de overheid bezuinigen.

Kankeren op 'Zoetermeer'
Het beroepsonderwijs was destijds een onoverzichtelijk geheel van kleine schooltjes. Dat vroeg om stroomlijnen, schaal vergroten, een 'efficiencyslag', zoals managers dat noemen. In de jaren negentig werd het aantal scholen teruggebracht van 1.000 naar 70. Schaalvergroting moest de kosten per leerling terugdringen.

Maar er speelde meer mee. In de jaren tachtig werd enorm gekankerd op 'Zoetermeer' (waar het ministerie van Onderwijs gevestigd was), dat een onophoudelijke stroom van gedetailleerde, bemoeizuchtige circulaires zou uitbraken. Daarom wilde de overheid meer afstand houden, de scholen meer autonomie geven, maar ze wel op resultaten afrekenen. Dat gaat uiteraard een stuk makkelijker met een beperkt aantal grote instellingen dan met duizenden schooltjes.

Reuze rationeel bedacht
Ook leerlingen zouden baat hebben bij grote scholen. Die kunnen veel vakken aanbieden, geld vrijmaken voor onderwijspsychologen en andere begeleiders, en leuke extraatjes als muziek en sport.

Het was allemaal reuze rationeel bedacht. Wie zijn bedenkingen uitte, werd afgeserveerd als een Anton Pieck-achtige nostalgicus, die zich met irrationele, onbewijsbare argumenten verzette tegen de onvermijdelijk voortschrijdende modernisering.

Papieren werkelijkheid
Inderdaad kwam de Onderwijsraad in een rapport uit 2005 tot de conclusie dat het heel moeilijk te bewijzen is dat grote scholen slechter scoren dan kleine. Sommige grote scholen doen het goed, sommige kleine slecht.

Maar de raad constateerde tevens dat leraren, leerlingen en ouders op grote scholen vaak een grotere afstand tot het management voelen. Simpel gezegd: ze voelen zich niet thuis op een moloch.

Daarnaast bleken grote nadelen te zitten aan een pseudomarkt, waarop de overheid scholen 'afrekende' op resultaten. Die leidde tot een papieren werkelijkheid, waarin instellingen zo veel mogelijk studenten probeerden te trekken met flitsend pr-materiaal en het rendement oppoetsten met allerlei kunstgrepen. Sommige managers voelden zich geen publieke dienstverleners meer, maar dynamische ondernemers die hun bedrijf zo groot mogelijk wilden maken, niet in de laatste plaats ter wille van hun eigen salaris en prestige.

Ongelukkige driehoeksverhouding
Het streven naar schaalvergroting was een ongelukkige driehoeksverhouding tussen rationele planning (PvdA), geloof in marktwerking en de superioriteit van een bedrijfsmatige aanpak (VVD) en vertrouwen in een maatschappelijk middenveld van grote schoolbesturen (CDA). Niet toevallig was buitenstaander Pim Fortuyn een van de eersten die weer aandacht vroeg voor de menselijke maat.

Inmiddels is de ideologische naïviteit verdampt. Het is vrij schieten op de manager. Maar of er werkelijk zo veel zal veranderen, staat nog te bezien. Een van de belangrijkste redenen voor schaalvergroting is nog even sterk als in de jaren tachtig: de wens om de kosten van de publieke sector te beheersen.

 Schaalvergroting was een ongelukkige driehoeksverhouding tussen rationele planning (PvdA), geloof in marktwerking (VVD) en vertrouwen in een maatschappelijk middenveld van grote schoolbesturen (CDA)  
Peter Giesen
 Het is vrij schieten op de manager  
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden