Wantrouwen staat vrede in de weg

VERDACHTMAKINGEN en beschuldigingen verzwaren de lucht in Sarajevo. Als een tornado raast VN-bevelhebber Rose langs alle mogelijke probleemgebieden. Diplomaten van de internationale Contactgroep komen vandaag naar Bosnië....

Net op tijd getekend op oudejaarsdag, tegelijk met het nieuwe jaar ingegaan en tot stand gekomen onder bemiddeling van de vader der bemiddelaars, Jimmy Carter. Vier maanden lang zouden de wapens zwijgen, en binnen deze tijd moest een breed vredesakkoord worden bereikt. Had het plan een kans?

Weinig. Om te beginnen kwam het uit de koker van een van de grootste boeven van de Balkan, dr Radovan Karadzic zelf. Terwijl NAVO en VN werkten aan scenario's voor de terugtrekking van de blauwhelmen uit Bosnië, kondigde hij onverwacht een zes-puntenplan aan en nodigde pontificaal voor CNN oud-president Carter uit om te komen bemiddelen. Een meesterzet, dat moet gezegd.

Het zes-puntenplan bevatte niets nieuws, zoals alle betrokkenen snel constateerden: in een notedop kwam het hierop neer dat de Bosnische Serviërs zich bereid verklaarden zich te houden aan oude afspraken met de VN, afspraken die ze in de maanden daarvoor op grote schaal hadden geschonden.

De oproep aan Carter wekte verwarring. De VS hebben onverbloemd de kant van de Bosnische regering gekozen. En dan zouden ze nu moeten gaan onderhandelen op instigatie van de partij die zij onveranderd aanduiden als de agressor?

Bovendien stonden de VS ook op dat moment niet te trappelen om bij de crisis te worden betrokken; wie weet welke toezeggingen hun eigenwijze oud-president zou doen.

Anderzijds dreigde een conflict tussen de Europese landen en de transatlantische bondgenoot over diens afwerende houding met betrekking tot de al groter wordende chaos die Bosnië heet.

Na wikken en wegen verwoordde de Amerikaanse minister van Defensie het standpunt van Washington als volgt: 'Als hij denkt dat hij daar iets kan bereiken, God zegene hem.' Ofwel: Jimmy Carter heeft de steun van het Witte Huis, maar opereert op persoonlijke titel. Mocht de Democraat in Pale succes boeken, dan kon dat uiteindelijk voor Clinton ook geen kwaad, immers.

In Sarajevo legden deze overwegingen weinig gewicht in de schaal. In de ogen van de Bosnische politici kwam een gezant van hun belangrijkste bondgenoot onderhandelen met de vijand, op diens voorwaarden en over diens 'vredesplan'. Geen wonder dat Carter in Sarajevo een koele ontvangst wachtte.

Het wantrouwen ten opzichte van de missie werd alleen maar groter toen de Moslims de voormalige president wereldwijd hoorden verkondigen dat de Amerikanen de afgelopen jaren een te eenzijdig (lees: te negatief) beeld van de Serviërs voorgespiegeld hebben gekregen.

Carters bezoek resulteerde in een nieuw bestand, opnieuw gebaseerd op scepsis en wantrouwen, opnieuw gedoemd te mislukken. Voor Unprofor-commandant Rose is de ondankbare taak weggelegd te zorgen dat de partijen zich aan hun overeenkomst houden.

Willen de VN dit naar behoren kunnen controleren, dan zijn er echter meer blauwhelmen nodig. Een verzoek om 6500 man extra is al ingediend, maar er is weinig bereidheid bij de VN-leden meer soldaten te sturen.

De Britse generaal zou een opsteker goed kunnen gebruiken, vlak voor zijn vertrek eind deze maand. Maar zijn koortsachtige inspanningen ten spijt wordt het staakt-het-vuren op steeds meer plaatsen geschonden.

Niet alleen op het slagveld, ook aan de onderhandelingstafel wordt de strijd verbetener. Het grootste obstakel vormt de interpretatie van het vredesplan van de Contactgroep. Volgens het 'Carter-akkoord' moeten de partijen de komende vier maanden praten 'op basis van het vredesplan'. De Bosnische regering, die het plan van de zomer aanvaardde, krijgt steeds meer twijfel over de achterliggende bedoelingen van die zinsnede.

Zij vermoedt dat de Contactgroep bereid is het plan bij te stellen ten gunste van de Bosnische Serviërs, die het destijds verwierpen. En zij vermoedt ook dat de ijdele Carter Pale toezeggingen in die richting heeft gedaan, om met een akkoord op de proppen te kunnen komen en zijn missie als geslaagd te kunnen presenteren.

Dit geeft Sarajevo een reden om het plan alsnog af te wijzen, zeggen critici van de Bosnische regering op hun beurt. Die gaan ervan uit dat de Moslims alleen maar akkoord zijn gegaan met het vredesplan van de Contactgroep omdat zij zeker wisten dat de Bosnische Serviërs het zouden afwijzen. Op het moment dat er werkelijk vrede gloort, willen de Moslims hier ook niet aan.

Net zo min als voor zijn overigens even ijdele voorgangers was er voor Carter een doorbraak in het conflict weggelegd. Maar had hij moeten luisteren naar de critici en de sceptici die beweerden dat hij het niet eens moest proberen? Nee. Het Westen heeft in Bosnië al te veel mogelijkheden laten liggen om een dergelijke kans, hoe klein ook, nog voorbij te laten gaan.

Op het moment dat de Amerikaanse oud-president zich erin mengde, was de strijd op een hoogtepunt. Hulpkonvooien konden de slachtoffers niet meer bereiken, VN'ers werden onder vuur genomen, NAVO en VN zaten elkaar in de haren, plannen voor een algehele terugtrekking van het Westen werden gesmeed.

Dat laatste is gelukkig vooralsnog weer van de baan, een verworvenheid die Carter op zijn conto mag schrijven. Maar hij heeft jammer genoeg geen begin gemaakt met de aanpak van het grootste probleem in Bosnië: het diepgewortelde wantrouwen tussen de partijen.

Karin Veraart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden