Wantrouwen hoort bij de onrust in de islamitische wereld

De onrust in de islamitische wereld veroorzaakt wantrouwen jegens moslims. Vervelend, vindt Said el Haji, maar hou op erover te klagen. Het is nou ook weer niet als de klopjacht op communisten in de VS.

Beeld Gees Voorhees

Als dromer sla ik alle pestkoppen in elkaar. Ik geloof dat ik dat kan, omdat ik speciale krachten bezit. Toch lekt alle kracht en onverschrokkenheid die ik in mijn verbeelding aan de dag leg weg wanneer ik daadwerkelijk oog in oog met hen sta. Dat is me niet één of twee keer gebeurd, maar vele keren over meerdere jaren. Ik snap niet waarom het in het echt zoveel moeilijker is om de gebeurtenissen naar mijn hand te zetten. Waarom ben ik niet de heer en meester die ik in mijn zelfgeschapen wereld wél ben? Het duurt lang voordat ik me erbij kan neerleggen dat er een kloof bestaat tussen waan en werkelijkheid.

Hard te moeten ontwaken uit een fantastische droom kan pijnlijk zijn.

Maar het is niet alleen aan dromerige kinderen voorbehouden om met de werkelijkheid te worstelen. We vrezen allemaal weleens voor de ongeldigheid van onze rooskleurige inbeeldingen en voor de teloorgang van het zoveelste verzonnen paradijs.

We zagen het bij de moord op Pim Fortuyn in de vrees die er bestond dat de moordenaar misschien een allochtoon was. Als de dood waren we dat met die aanslag het laatste restje vertrouwen in de gedroomde multiculturele samenleving verloren ging. Toen de moordenaar een dierenactivist van Hollandse bodem bleek te zijn, waren velen opgelucht.

Bang werden we weer met de moord op Theo van Gogh. En toen Geert Wilders zijn film Fitna aankondigde. En ook toen diezelfde dekselse Wilders voor een volle zaal stond en riep dat hij minder Marokkanen wilde. Hoewel het om twee verschillende angsten gaat, aan de ene kant de angst voor toenemende verwijdering tussen bevolkingsgroepen en aan de andere kant de angst voor identiteitsverlies, terreur en wanorde, is in beide gevallen sprake van een worsteling met waan en werkelijkheid. De droom die het land van 'vijftien miljoen mensen op dat hele kleine stukje aarde' jarenlang bijeen leek te houden, die van vrede, veiligheid en verdraagzaamheid, is te rooskleurig gebleken.

We eisen bevestiging

Natuurlijk, er zijn er die vinden dat de dreiging van islamitisch geïnspireerde terreur ons alleen maar wordt aangepraat. Zoals er ook zijn die vinden dat moslims worden betutteld om hun religieuze overgevoeligheid. Maar het valt niet te ontkennen dat we leven in een tijd van dreiging, angst en wantrouwen. Daardoor neemt ook de druk op mensen toe om zich uit te spreken, kleur te bekennen en te veroordelen. We zijn bang en willen, nee eisen bevestiging.

Deze nieuwe wereld is op 11 september 2001 geïnstigeerd door Al Qaida en wordt dertien jaar later in stand gehouden door aan die organisatie verwante terreurgroepen. Ze zijn verwant omdat ze vechten voor hetzelfde doel: islamitische wereldheerschappij. Met hetzelfde middel: gewelddadige jihad. Toen gekaapte vliegtuigen zich in Amerikaanse wolkenkrabbers boorden en bij miljoenen mensen de angst om het hart sloeg, wisten we toch allemaal dat de wereld nooit meer dezelfde zou zijn? Welnu, in die wereld verkeren wij. Het enige dat nu simpelweg gebeurt, is dat we de implicaties daarvan beginnen te beseffen.

Vorige maand schreef Vluchtelingen-Organisaties Nederland een alarmerende brief aan de regering om serieus werk te maken van het aanpakken van jihadisten. 'Voor ons vormt dit onderwerp al enige tijd topprioriteit vanwege de ontwikkelingen in onze herkomstlanden (o.a. Irak, Afghanistan, Somalië, Soedan, Syrië en Koerdistan), de ontwikkelingen in Nederland en de wederzijdse beïnvloeding ervan. We omarmen dan ook een krachtige aanpak, zoals u die lijkt voor te staan.' En: 'De problematiek rond jihadisme beperkt zich niet tot een aantal mensen dat naar Syrië of Irak afreist. De problematiek start bij de ideologie die nu voet aan de grond begint te krijgen, in Nederland en in andere Europese landen. (...) Als organisatie waarvan de achterban voor ruim 80 procent uit moslims bestaat en waarvan de achterban uit landen komt waarin allerlei bewegingen van de politieke islam het scepter zwaaien, hebben we ervaring met de manier waarop een dergelijke ideologie de huiskamers binnendringt.'

Dit is geen paniek zaaien, maar het heldere signaal van een instelling die haar verantwoordelijkheid neemt. Een regering die dan achterover leunt of uit lamlendigheid niets onderneemt, bijvoorbeeld uit vrees voor terroristische aanslagen, is een waardeloze regering.

'Je bent met ons of je bent met de terroristen.' Het was Bush jr. die aan de vooravond van de tweede Irak-oorlog het lef had om zoveel loyaliteit te eisen. Niet iedereen kon het waarderen. Ik ook niet. Ik vermoedde dat hij alleen maar Bin Laden en zijn mujahedin in de kaart speelde. Immers, het was een bevestiging van de tweedeling van de wereld in gelovigen en ongelovigen. Maar, vind ik nu, die cowboy had gelijk. Er zat niks anders op dan een eigen dichotomie op te werpen: met of tegen het Westen. Want er leven heel wat moslims in westerse landen. Dat maakt deze landen zo verrekte kwetsbaar. Jihadisten hebben dat maar al te goed door. Keer op keer spelen ze in op het sentiment dat het Westen de oorlog zou hebben verklaard aan de islam en de moslims, in de hoop zo de moslims wereldwijd te mobiliseren tegen het ongelovige gevaar, het zionistisch complot, de morele leegte van het kapitalisme, enzovoort. En wie zich tegen hen keert, zal het ontgelden met aanslagen, of de angst daarvoor.

Angstige samenlevingen

Of we het nou willen of niet, moslims worden hierop aangekeken. In tal van niet-islamitische landen waar ook moslims leven, zullen ze worden gewantrouwd. De roep om zich uit te spreken zal blijven klinken. Waarom? Dat is nu eenmaal de dynamiek van angstige, bedreigde samenlevingen.

Kijk naar de Amerikaanse klopjacht op communisten aan het begin van de Koude Oorlog. De Democraten en de Republikeinen wedijverden in hun streven om tegemoet te komen aan de groeiende angsten van conservatieven en anticommunisten. Door beide partijen werden loyaliteitsrapportages ingevoerd en werd geprobeerd burgers met linkse sympathieën onschadelijk te maken, bijvoorbeeld door ze hun werk en inkomen af te nemen of door ze gevangen te zetten. Beroemde slachtoffers van dit paranoïde beleid waren Charlie Chaplin, Albert Einstein en Thomas Mann. Toneelschrijver Arthur Miller wijdde er het toneelstuk The Crucible aan. Hij zag duidelijke overeenkomsten in de manier waarop ooit vermeende heksen werden opgejaagd en zonder proces geëxecuteerd en de in zijn ogen haast Middeleeuwse klopjacht op Amerikaanse burgers.

Het is vanzelfsprekend dat spanningen tussen moslims en niet-moslims toenemen nu islamitisch geïnspireerde krachten inspelen op antiwesterse sentimenten onder moslims. Het is vooral dit inspelen op en de reëel bestaandeontvankelijkheid voor antiwesterse sentimenten onder moslimjongeren waardoor het wantrouwen tegenover moslims toeneemt. Dat dit wantrouwen als mogelijk effect heeft dat jihadisten in spé de wapens oppakken, is precies waar die terroristen op uit zijn. En dat de druk vanuit de ontvangende landen om afstand te nemen dan ook weer groter wordt, is een voorspelbare en vooralsnog alleszins beschaafde reactie. Het is zelfs te prijzen dat westerse landen sinds 9/11 niet zijn overgegaan tot rigoureuzer maatregelen dan een kamp als dat van Guantánamo Bay.

Ja, ik weet dat ik hier ver ga. Alsof ik heksenjachten verheerlijk. Maar ik wil slechts realistisch zijn. De recente geschiedenis kent voorbeelden van veel draconischer repercussies.

Zo werden vlak na de aanval op Pearl Harbor in 1941, die ervoor zorgde dat de Verenigde Staten wel aan de Tweede Wereldoorlog móesten meedoen, zo'n 120 duizend Japanners en Amerikanen van Japanse afkomst gedwongen om in kampen te leven. Ze moesten een 'loyalty questionnaire' invullen waarmee ze officieel afstand namen van de Japanse keizer en trouw zwoeren aan de VS. De schrijver John Okada heeft deze geschiedenis gevangen in zijn aangrijpende roman No-no boy (1957). In dit boek worstelt de hoofdpersoon na twee jaar in een interneringskamp te hebben gezeten en ook nog eens twee jaar in een staatsgevangenis vanwege het weigeren van dienstplicht, met het vinden van zijn plek in de Amerikaanse samenleving. Tegelijkertijd worstelt hij met gevoelens van uitsluiting door de eigen gemeenschap, die hem stilzwijgend verwijt dat hij niet gewoon in het leger is gegaan of trouw zwoer aan het nieuwe thuisland.

Helaas is dit boek niet vertaald. De thematiek is nog altijd erg actueel en universeel en in Nederland weten we weinig van deze geschiedenis. Moslims en mijn mede-Marokkanen zou ik met de inhoud van dit boek een hart onder de riem willen steken. Want het geeft heel goed weer hoe een grootmacht ook weleens gedwongen is om een gevaarlijk spel te spelen, met alle tragische gevolgen van dien voor het individu.

Een rigoureuzer voorbeeld dan de internering van Japanse Amerikanen is de genocide op het Armeense volk door de Ottomanen aan het begin van de twintigste eeuw. Opeenvolgende sultans en pasja's decimeerden via pogroms en moord gaandeweg de Armeniërs, omdat ze geen volk duldden dat hun droom van een groot en aaneengesloten Turks rijk zou kunnen dwarsbomen.

En juist ook de verdrijving van religieuze minderheden door Islamitische Staat nu kan in dit licht worden bezien. Koerden, christenen en yezidi's worden er in de eerste plaats opgejaagd omdat de vrees bestaat dat ze zich tegen het gedroomde kalifaat keren. Zulke zwakke schakels in een utopisch rijk dat nog in wording is, worden niet getolereerd. Bovendien geeft de organisatie zo de ondubbelzinnige boodschap af dat alleen absolute loyaliteit goed genoeg is.

Met deze voorbeelden in het achterhoofd kan geen weldenkend mens volhouden dat de Nederlandse overheid de moslims onderdrukt, zoals jihadisten willen doen geloven. Het is slachtoffergedrag in zijn stuitendste vorm. Wie zoveel medelijden met zichzelf en zijn geloofsgenoten koestert, is niet verwend maar verdorven.

De twijfel blijft

Zal het wantrouwen tegenover moslims verdwijnen als ze voortaan massaal afstand nemen van de zoveelste weerzinwekkende aanslag op de menselijkheid van de zoveelste weerzinwekkende islamitische terreurbeweging? Nee, al zal er wel een zalvende werking van uitgaan. Maar het is vooral een gegeven: er zit voor moslims én niet-moslims weinig anders op dan te accepteren dat zolang de islamitische wereld in de onrust verkeert waarin zij verkeert, er getwijfeld zal worden aan de loyaliteit van moslims. De mate waarin dat in Nederland gebeurt, is vooralsnog een relatief lage prijs om te betalen.

Ik weet dat het geen ideale positie is om in te verkeren. Natuurlijk zou ik het liefst willen dat we van zonsopgang tot zonsondergang met elkaar dansen en zingen en de schoonheid van de wereld bewieroken in eeuwige kunst en poëzie. Maar de wereld is nu eenmaal geen paradijs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden