Wanneer wist Hennis dat Plasterk fout zat, dat is cruciaal

Tot driemaal toe ging minister Plasterk de fout in over de 1,8 miljoen metadata. Minister Hennis wist 'al maanden' hoe het zat. Liet zij Plasterk bewust het moeras inzakken?

Ach, waarom ook niet. Maarten Hilbrandie drukt op een knop, op maandag 25 november. Het is acht over tien 's morgens, en hij heeft zojuist op Twitter een interessant bericht gelezen van de Amerikaanse inlichtingenspecialist Matthew Aid. 'Greenwald's Interpretation of Boundless Informant NSA documents is oftentimes wrong.' Ofwel: 'De grote onthuller op het gebied van inlichtingenzaken, Greenwald, heeft vaak ongelijk.' Dat vindt hij nou ook. Hij drukt op 'retweet' en stuurt het bericht zo verder de wereld in. En nu weer aan het werk.


Hilbrandie is niet zo maar een twitteraar die geïnteresseerd is in de inlichtingendiensten. Hilbrandie is reserve-marineofficier en een woordvoerder van minister Hennis van Defensie, medeverantwoordelijk voor de communicatie over de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD. Zijn tweet is het eerste teken van leven van die kant, het eerste signaal dat Defensie óók wat vindt van de onderschepping van telefoongegevens door de NSA in Nederland. Namelijk: dat het niet de NSA was die dat deed, maar de MIVD zelf.


Zo is het in elk geval in Noorwegen gegaan. Het bericht van Aid verwijst naar een persconferentie in Oslo, door de Noorse inlichtendienst belegd om te vertellen dat zij de onderschepte metadata gewoon zelf aan de NSA heeft gegeven.


En dat de Noren dit hardop durven te vertellen, vindt de woordvoerder van de Nederlandse minister van Defensie 'interessant', antwoordt hij die maandagmorgen 25 november per mail op vragen van de krant.


Het was zeker interessant. Al sinds de onthulling in Der Spiegel, begin augustus, dat de NSA miljoenen metadata kreeg uit landen als Duitsland, Frankrijk en Nederland, was onduidelijk van wie die gegevens precies waren. Een van de opties was dat de NSA de gegevens gewoon van de nationale inlichtingendiensten had gekregen - zoals de NSA zelf ook steeds beweerde.


Nederland zou daartoe uitstekend in staat zijn. Met twee grote schotels in het Friese Burum kan de MIVD satellietcommunicatie onderscheppen; en met zeventig antennes in Eibergen, in de Achterhoek, vangt het radiogolven op van duizenden kilometers ver, bijvoorbeeld van Taliban-commando's.


De optie dat Nederlandse inlichtingen werden doorgespeeld naar de Amerikanen, lag eind november nog open, al had minister Ronald Plasterk een paar weken eerder in Nieuwsuur en de Tweede Kamer het tegendeel beweerd. Al die 1,8 miljoen data doorgeven aan de NSA? 'Ik heb al eerder gezegd dat Nederland dat niet heeft gedaan', heeft hij in het algemeen overleg op 6 november gezegd. Andere landen misschien, Nederland niet.


Nu suggereerde Hilbrandie dus dat Plasterks uitspraken niet klopten. We sturen op maandagmiddag 25 november een mail naar Hilbrandie. 'Bedoel je dat Aid gelijk heeft? Met andere woorden: zijn die 1,8 miljoen Nederlandse metadata afkomstig van de MIVD, en opgevangen tijdens operaties? En vervolgens gedeeld met de NSA?'


De woordvoerder geeft een algemeen antwoord ('De MIVD werkt samen met andere landen. Bij die samenwerking worden ook gegevens zoals metadata uitgewisseld.') en belooft de volgende ochtend om 10 uur uitsluitsel. Er moet alleen eerst nog worden overlegd. Met het ministerie van Binnenlandse Zaken van minister Plasterk.


Het lijkt er dan dus op dat Defensie eindelijk zijn rol in de NSA-affaire uit de doeken zal doen. Tot dan toe heeft alleen Plasterk het woord gevoerd. De meeste ogen zijn gericht op de AIVD, en daar gaat Plasterk over. Hennis heeft hem zijn gang laten gaan.


Dat is opmerkelijk. Plasterk is niet éénmaal, maar driemaal in de fout gegaan met zijn mededeling dat de Amerikanen de data hadden onderschept. Hij suggereerde het eerst in het programma Pauw&Witteman (22 oktober), daarna in Nieuwsuur (30 oktober) en herhaalde dat in de Tweede Kamer (6 november).


Zelf zei Hennis deze week dat ze 'al maanden' wist dat het juist niet de Amerikanen, maar de Nederlanders zelf waren. De vraag dringt zich op of minister Hennis haar collega Plasterk destijds bewust in het moeras heeft laten wegzakken. Om die vraag te beantwoorden, is het cruciaal wanneer Hennis wist dat Plasterk in de fout ging. Als zij op de bank zat en haar collega in een tijdsbestek van twee weken tot drie keer toe zag blunderen, maar hem niet informeerde, dan heeft ze hem bewust laten vallen.


Het kan ook zijn dat ze allebei nog niet wisten dat Plasterk de Kamer foutief informeerde, zegt een goed ingevoerde inlichtingenspecialist, die niet met naam in de krant wil. Een direct betrokkene zegt: 'Hennis heeft Plasterk nog vóór de uitzending van Nieuwsuur gewaarschuwd om geen uitspraken te doen in de media, omdat er nog te veel onduidelijk was. Maar hij trok het dossier naar zich toe en ging toch op camera.' Hoe dan ook is Hennis niet goed geïnformeerd door haar ambtenaren, met name Pieter Bindt, hoofd van de MIVD. En is ook de AIVD niet op de hoogte gebracht door de MIVD.


De oorzaak ligt deels in de denkbeeldige 'schotten' die tussen de AIVD en MIVD staan. De medewerkers van beide clubs praten niet met elkaar. Behalve de topmannen Rob Bertholee (AIVD) en Pieter Bindt (MIVD), beide militairen die elkaar al ruim een decennium kennen, is er in de lagen daaronder nauwelijks sprake van informatie-uitwisseling.


'De kans is vrij groot dat de AIVD heeft gegokt dat de Amerikanen zelf informatie hadden vergaard en dat de MIVD hen niet heeft verteld dat de Nederlanders die informatie uit zichzelf doorgaven', zegt de eerder geciteerde inlichtingenspecialist. Minister Plasterk heeft de gok van de AIVD voor de waarheid aangenomen. Dat was duidelijk te horen in zijn eerste optreden bij Pauw&Witteman op 22 oktober waarin hij uitlegt hoe 'Amerikanen' informatie verzamelen en dat de 'Nederlandse geheime diensten niet met andere diensten delen wat ze doen'.


Pikant is dat ze bij de MIVD alles allang wisten, maar dat ze daar hebben besloten om niets te zeggen. Door geen transparantie te geven over hun eigen werkwijze hebben ze bovendien de paranoïa laten voortbestaan dat 'iedereen in Nederland werd afgetapt'. Dat het in werkelijkheid gaat om metadata - wie belt met wie en wanneer - van telefoons en e-mails van vooral jihadisten in risicolanden waar Nederlanders werken, zoals Afghanistan, is zo verloren gegaan in het tumult.


Waarom heeft de baas van de MIVD, Pieter Bindt, toen hij Plasterk op tv bij Nieuwsuur zag blunderen, of eerder al bij Pauw&Witteman, niet direct de telefoon gepakt? Het antwoord is dat dit simpelweg niet de juiste ambtelijke route is. MIVD-chef Bindt moet minister Hennis informeren en die moet vervolgens haar collega Plasterk aanspreken.


Dat overleg zit er eind november aan te komen, na de vragen aan Defensie-woordvoerder Hilbrandie op 25 november. Maar dan, de volgende dag, nadat we die ochtend in de Volkskrant een speculatief verhaal hebben geplaatst ('Bespioneerde de NSA ons of hebben we zelf afgeluisterd?') komt het beloofde antwoord niet.


'We hebben er lang over nagedacht, maar we houden het bij de reactie die je al had', schrijft Hilbrandie. Met de toevoeging: 'De druppelstrategie waarmee nu beetje bij beetje een deel van het hele verhaal bekend wordt gemaakt, helpt natuurlijk niet echt'. Op de suggestie dat het de ministeries zelf zijn die druppels veroorzaken, komt geen antwoord. Hilbrandie zegt nu: 'Destijds wisten we het nog niet helemaal zeker, we hadden alleen zeer sterke vermoedens. Achteraf bleken die vermoedens juist.'


De vraag is waarom Defensie toen alsnog is teruggedeinsd om openheid van zaken te geven. Om Plasterk uit de wind te houden? Of Hennis? Het zijn vragen die ook de Tweede Kamer bezighouden. Aankomende dinsdag vindt daar een debat over plaats. Tot die tijd bungelen zowel Hennis als Plasterk aan een zijden koord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden