Wanneer is gezang kwetsend en hoe lang mag het duren?

Bij Feyenoord roepen supporters dat ze 'op Jodenjacht' willen met middenvelder Lex Immers. FC Utrecht vreest de gevolgen van het racistische gezang tijdens het bekerduel met Ajax. Zondag is de ploeg daarom zonder fans te gast in de Arena. Wat te doen tegen dit lastige fenomeen?

'Geen oerwoudgeluiden, Hamas, gesis of vuurwerkgeluiden.' 'Niet verwijzen naar hoer, ziekte of geslachtsdelen.' Wat ook niet mag: 'Alle kwetsende, beledigende, racistische of discriminerende verwijzingen naar ras, seksuele geaardheid.'


Onbewust blijft het oog even hangen op het lijstje dat de woordvoerder van Ajax heeft meegestuurd. Zo van: kijk, dit mag er dus allemaal niet worden gezongen in de Amsterdam Arena.


Zo makkelijk kan het zijn, denk je na lezing van de e-mail uit Amsterdam. Helaas blijkt de praktijk een stuk weerbarstiger.


De discussie over spreekkoren is weer actueel na de onverkwikkelijke gebeurtenissen bij het bekerduel tussen FC Utrecht en Ajax, vorige week woensdag. Scheidsrechter Nijhuis stuurde de spelers naar de catacomben, nadat er van de tribunes een hoop rotzooi op het veld was gegooid. De racistische uitlatingen die al een tijd door het stadion galmden, waren kennelijk geen reden in te grijpen. Voor club noch arbiter.


Als gevolg daarvan mogen Utrechtse supporters niet mee naar de uitwedstrijd tegen Ajax, deze zondag. En de club wacht in spanning af hoe voetbalbond KNVB de gebeurtenissen in het bekerduel tegen Ajax beoordeelt.


Bij Feyenoord riepen ze de eigen achterban op een ander liedje over Lex Immers in te studeren. Nu hij steeds vaker het doel vindt, is hij bij de Feyenoord-supporters rijp geworden voor een eigen hymne. En die luidt: 'Lexie, Lexie, we gaan op Jodenjacht.'


Het is een verwijzing naar wat Immers, toen nog in dienst van ADO Den Haag, zelf zong op de bar van het supportershome nadat Ajax was verslagen. Daarvoor werd de speler vier duels geschorst, maar bij Feyenoord keert zijn faux pas zich opnieuw tegen hem. Zijn nieuwe club probeert juist na jaren van onrust amechtig alle boetes en straffen een halt toe te roepen.


Tel daarbij het racistische gezang op waarmee spits Zeefuik en doelman Luciano door de eigen supporters werden getrakteerd en het is niet zo moeilijk de conclusie te trekken: het spreekkoor is terug van nooit weg geweest. Al gaat het volgens alle betrokkenen beter dan ooit.


Het aantal incidenten vanwege kwetsend gezang is aan een terugtocht bezig. Tijdens het seizoen 2009/2010 behandeld de KNVB 25 zaken, een jaar later waren dat er zestien. Vorig seizoen greep de bond dertien keer in om wat er op de tribunes was geroepen. De daling zet zich voort, is de inschatting vanuit Zeist.


Bij de clubs herkennen ze zich in die getallen. ADO en Feyenoord, ervaren clubs waar het gaat om losbandige supporters, melden dat het rustiger dan ooit is op de tribunes.


FC Utrecht ging niet in op het verzoek aan deze productie mee te werken . Die heeft als doel het fenomeen spreekkoor in kaart te brengen, vanuit diverse hoeken.


Een vreemd fenomeen is het, zo veel is wel duidelijk. Een spreekkoor gedraagt zich zo onvoorspelbaar als de wind. Hij gaat liggen als je je tot de tanden hebt bewapend en steekt juist de kop op als je er als club al geen rekening meer mee houdt. Een twijfelachtige strafschop, een afgekeurd doelpunt, zelfs een hoekschop kan in elk stadion de vlam in de pan doen slaan.


In de controlekamers van de achttien eredivisieclubs zijn ze er alert op. Bijna allemaal hebben ze inmiddels een ruimte waar vertegenwoordigers van politie, de voetbalbond, de club en de gemeente de wedstrijd volgen.


Samen met de soms honderden stewards, verdeeld over het stadion, houden ze in de gaten of het er op de tribunes ordentelijk aan toegaat. Bij AZ kost die inzet zo'n 20 duizend euro per thuiswedstrijd, denkt clubdirecteur Toon Gerbrands.


Clubs hebben hun stadions uitgerust met camera's en microfoons die meekijken en -luisteren in zo'n beetje elk supportersvak. Wie zich misdraagt, kan op die manier een dag na de wedstrijd nog worden achterhaald, zo is het idee.


Bij voorkeur komen clubs zelf in actie, het liefst voordat het te laat is. Doen ze dat niet, dan kan de KNVB een onderzoek instellen. De gevolgen voor de club in kwestie kunnen groot zijn.


Zo bezien begint alles bij het herkennen van een ongewenst spreekkoor. Een sinecure is dat bepaald niet, zegt Feyenoord-woordvoerder Raymond Salomon. 'Als iemand drie seconden roept dat de scheidsrechter een weet-niet-wat is, dan schrijven we dat niet op in de controlekamer. We tellen ook niet hoe lang er iets wordt geroepen.' Hoe dan wel? 'Je voelt het of iets langdurig is of niet.'


De KNVB heeft de regels voor spreekkoren onlangs aangescherpt om er nog harder tegen te kunnen optreden. De bond juicht daarom een grotere samenwerking met de politie en het Openbaar Ministerie toe, zegt Karin Mössenlechner. Zij is coördinator veiligheid en voorlichting.


'Het is vaak lastig om een strafzaak te maken van wat in een stadion is geroepen of, wat ook steeds vaker gebeurt, daarbuiten. Ook al gaat het om iets wat wij zeer onredelijk vinden en de publieke opinie ook. Nu krijgen we bij rechtszaken vaak als reactie dat de spreekkoren niet racistisch bedoeld zijn of in een andere context te horen waren.'


Toch zijn clubs tevreden over de manier waarop kwetsend gezang gezamenlijk worden aangepakt. Gerbrands van AZ: 'We stellen de regels bewust zelf zo scherp mogelijk. Misschien hebben we daarom maar één incident met onze supporters meegemaakt in de laatste tien jaar.'


Feyenoorder Salomon: 'Je moet spreekkoren als een maatschappelijk probleem zien, net als hooligans. Ik weet ook niet of zulke uitwassen uit de maatschappij te bannen zijn. Er is op 50 duizend man altijd wel een groepje dat het voor de rest wil versjteren.'


de club

Als Nathalie Nuiten over het Kyocera Stadion vertelt, heeft de woordvoerster van ADO het ook over hypermoderne apparatuur die weinig ruimte lijkt te bieden aan kwaadwillende fans. Bij de poort wordt hun gezicht vergeleken met de foto op hun seizoenkaart, stewards weten precies wie op welke stoel zit. Misdraagt iemand zich toch in verbale zin, dan spitsen diverse oren zich in de controlekamer van het stadion.


Volgens de KNVB beschikt ADO over het beste registratiesysteem om kwalijke koren op te nemen en die te herleiden tot de zanger(s) in kwestie. Alle eredivisieclubs hebben hun stadions volgens de bond met camera's uitgerust, maar nergens anders zijn de audio-opnamen van zingende fans van zo'n hoog niveau.


Nuiten: 'Ik geloof dat we zelfs de eerste club in Europa waren die zo'n hoogwaardig systeem hadden toen we in dit stadion kwamen spelen, in 2007.'


Behalve de stadionspeaker of aanvoerder laten waarschuwen, zetten clubs meer middelen om spreekkoren te lijf te gaan. Er worden bijvoorbeeld klappers uitgedeeld waarmee goedwillende supporters meer lawaai kunnen produceren dan kwaadwillende. Van VVV, Utrecht en ADO, toen nog in het Zuiderpark, is bekend dat ze negatief gezang met harde muziek probeerden te overstemmen.


In Venlo werd daarvoor tijdens het thuisduel met FC Twente in 2010 het clublied in de cd-speler gestopt. Woordvoerder Lucas Bremmers: 'Kranten schreven dat we kalmerende muziek hadden gedraaid. Maar het was meer ontstemmend dan kalmerend. Ons clublied eindigt namelijk nogal fanatiek.'


Bij AZ werd de naar Ajax vertrokken Demy de Zeeuw met kanker bejegend. De boosdoeners konden een stadionverbod van negen maanden omzetten in een voorwaardelijke straf door met kankerpatiënten in gesprek te gaan.


AZ-directeur Toon Gerbrands: 'Die dag bij ons heeft indruk gemaakt. Want bij het aanpakken van spreekkoren gaat het uiteindelijk om één ding: gedragsverandering. '


de supporter

De aanhang van NAC staat bekend om een grote creatieve geest. De spandoeken die werden gebruikt om de streekrivalen van Willem II op de kast te krijgen, vergaarden grote faam. Een klassieker: 'Liever een spandoek dat niet rijmt, dan fan van Willem II.'


Ook op vocaal gebied proberen de fans de middelmaat te ontstijgen. Helaas lukt dat niet altijd, zegt Ad van den Bemt, voorzitter van de supportersvereniging. 'Fans kunnen creatief zijn. We gingen ooit naar Ajax. Toen hoorde ik in de bus iemand 'Joden', roepen. Ik zei: de eerste die dit doet als we Amsterdam binnenrijden, kan lopend terug. Hoor ik even later: peri-jode, peri-jode, periodekampioen. Dat bedoel ik dus.'


Toch zijn er steeds minder ongeregeldheden in verbale zin, stelt ook hij vast. Het overleg met de club rendeert, de banden met de achterban zijn kort. Boven alles is de angst groot om verplicht thuis te moeten zitten met een stadionverbod.


Nathalie Nuiten, persvrouw van ADO Den Haag, vertelt over de supporters die zich in het seizoen 2010/2011 zo misdroegen dat ze een stadionverbod opgelegd kregen. Daardoor misten ze het jaar erop uitgerekend de Europese wedstrijden waarvoor hun club zich na 23 jaar weer eens had geplaatst. Nuiten: 'Reken maar dat zoiets pijn heeft gedaan.'


de scheidsrechter

Wat er over Mario van der Ende is geroepen in de achttien jaar dat hij wedstrijden uit het betaald voetbal floot? Lachend: 'Wat niet?, kun je beter vragen. Laat ik het zo zeggen: ik heb er veel voordeel van gehad dat ik thuis was in de medische encyclopedie. Ze hebben me ooit zelfs iets aan mijn luchtdarm toegewenst. Dat betekent geloof ik heel wat anders dan ze bedoelden.'


In de tijd dat Van der Ende tot het nationale scheidsrechterskorps behoorde, lag de regie van een wedstrijd nog bij de man op het veld. Tegenwoordig zijn het de clubs die in eerste instantie dienen op te treden tegen spreekkoren.


Misschien is het maar beter ook, zegt Van der Ende. 'Er is een keer een uitzending van Brandpunt besteed aan Ajax-Feyenoord. Die was nog in het Olympisch Stadion. Daar hoorde je dus echt niet wat er allemaal op de tribunes werd geroepen. Bij stadions met een dak erop is dat makkelijker.'


Als hij floot, nam hij bij spreekkoren altijd dezelfde stelregel in acht. 'Bij het op de man spelen, of dat nu om één iemand of een groep ging, greep ik in. Hamas, Hamas, Joden aan het gas: zoiets hoort toch niet op een voetbalveld thuis? Ook niet in de maatschappij, trouwens. Er wordt ook zo veel gepolariseerd tegenwoordig door supporters. Dat ze het over 010 of 020 hebben en niet over Rotterdam of Amsterdam, dat is toch idioot? Daarmee wordt het sfeertje van tevoren al opgestookt.'


Bovendien laten de KNVB-regels nogal wat interpretatieruimte over, zegt hij. 'Wat zijn langdurige spreekkoren? En hoe omschrijf je kwetsend? Wat voor mij niet kwetsend is, kan bij de ander heel hard binnenkomen.'


Stel de regels daarom zo scherp mogelijk, betoogt de arbiter in ruste. 'Als ik een feestje geef en mensen misdragen zich, wil ik die de volgende keer niet meer terugzien. Zo moet het ook zijn in het stadion.'


de regels

Alle achttien eredivisieclubs, daarover gaat dit verhaal, hanteren de richtlijnen van de KNVB waar het spreekkoren betreft. Maar de bond vraagt van elke club een eigen plan van aanpak en dient dat ook goed te keuren. Bij Ajax heet dat draaiboek bijvoorbeeld 'Bestrijding spreekkoren en verbaal geweld'.


De KNVB ziet er in eerste instantie op toe dat clubs hun plan van aanpak naleven, zegt Karin Mössenlechner van de KNVB. De verantwoordelijkheid voor het ingrijpen bij kwetsende spreekkoren ligt sinds een paar jaar niet meer bij de scheidsrechter, maar in eerste instantie bij de clubs.


Wordt er kortstondig iets onoorbaars gezongen of geroepen, dan hoeft niet direct te worden ingegrepen. Pas als een spreekkoor breder wordt opgepikt en geruime tijd aanhoudt, dient de stadionspeaker zijn keel te schrapen voor een waarschuwing. Blijkt een spreekkoor ook na de tweede reprimande niet uit te roeien, dan wordt van de club verwacht dat die ingrijpt.


'Langdurig' of 'herhaaldelijk' en 'kwetsend', dat zijn de criteria waaraan een verboden spreekkoor volgens de KNVB voldoet. Clubs voegen daar vaak de term 'massaal' aan toe, maar volgens Mössenlechner kan de bond ook een onderzoek gelasten naar een individu dat zich schuldig maakt aan oerwoudgeluiden, om maar iets te noemen.


Clubs laten zich niet alleen door het boekje leiden bij het ingrijpen tijdens spreekkoren, maar opereren vooral op basis van gevoel, zeggen ze. Een gedetailleerde lijst met verboden woorden in het stadion ontbreekt. Het opstellen ervan is ook geen doen, zegt Mössenlechner. Volgens haar is een grijs gebied onontkoombaar: 'Sommige dingen zijn in een bepaalde context wel kwetsend en soms niet.'


Van de clubs wordt verwacht dat ze zingende boosdoeners opsporen en straffen, desnoods met een levenslang stadionverbod. De KNVB kan zelf ook een onderzoek instellen, met eventueel ook juridische gevolgen.


Ad van den Bemt Voorzitter supportersvereniging NAC


Mario van der Ende oud-scheidsrechter


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden