Wandelen langs Rietvelds Utrechtse gebouwen

Naast het Rietveld Schröderhuis zijn er nog veel meer gebouwen van Rietveld in Utrecht, zelfs met lekkende daken. In het kader van Stijljaar 2017 wordt met een wandelroute Rietvelds architectuur herontdekt.

Woning Theissing, Utrecht. Beeld Pictoright, Amsterdam
Woning Theissing, Utrecht.Beeld Pictoright, Amsterdam

Het Rietveld Schröderhuis mag dan wereldvermaard zijn en een Unesco-status genieten, dat er veertig meter verderop in Utrecht nóg een Rietveldschepping ligt, weten weinigen. Deze twee strak gesneden appartementenblokken aan de Erasmuslaan zijn lang niet de enige vintage Rietvelds die in dit deel van de stad verstopt zitten.

In een cirkel van ruim een kilometer bevinden zich in Utrecht Oost een tiental onbekendere gebouwen van architect en ontwerper Gerrit Rietveld (1888-1964). In het kader van het Stijljaar 2017 (dit jaar bestaat de kunstbeweging De Stijl honderd jaar, red.) wordt zijn architectuur deze maand met een speciale Rietveld Wandelroute door Utrecht ontsloten.

De bouwkundige erfenis van een van de grootste Nederlandse ontwerpers van de 20ste eeuw was in Utrecht lang lastig te vinden. Ook Utrechters zelf wisten vaak niet wat ze in hun wijk hadden. Er worden nu gevelplaatjes, ontworpen door Mijksenaar, op een bonte verzameling bouwwerken van Rietveld geschroefd: villa's, maisonnettes, flats, een chauffeurswoning en een compleet hof met gestapelde gezinswoningen.

Ondanks die differentiatie, ook in tijd (zijn oeuvre is tussen 1924 en 1960 gebouwd), is de moderniteit van Rietvelds werk nog altijd ontroerend. Dat geldt voor de appartementen uit de jaren dertig, het Rietveld Schröderhuis zelf, maar ook de gestapelde sociale woningbouw uit de jaren vijftig. Rietvelds oorspronkelijke ontwerpen, bestemd voor grote gezinnen, konden vrij simpel worden omgezet van kleine kamertjes naar grote ruimtes. Zoals op het Robijnhof (1953) in de wijk Hoograven, waar de portiekflats onlangs liefdevol zijn gerestaureerd.

Een etagewoning op de begane grond uit 1958 aan Robijnhof 13. Beeld Pictoright, Amsterdam
Een etagewoning op de begane grond uit 1958 aan Robijnhof 13.Beeld Pictoright, Amsterdam

Een kleine kilometernoordoostwaarts, langs de oever van de Kromme Rijn, staan twee particuliere villa's. Rietveld ontwierp ze eind jaren vijftig, toen zijn roem inmiddels tot ver in het buitenland reikte. Van dit tweetal is vooral het woonhuis Theissing een echte Rietveld, met zijn kleurige vlakverdeling en experimentele gebruik van holle B-2-betonblokken. Het ligt er fris bij. De bewoners hebben er werk van gemaakt om het origineel zo veel mogelijk recht te doen.

Een deel van het erfgoed is minder fortuinlijk. Bij het Wilhelminapark ligt een verweesde Rietveldgevel waar het onkruid uit de plint bloeit. Maar sla je de hoek om, dan stuit je weer op zorgvuldig gerestaureerde chauffeurswoning Van der Vuurst de Vries uit 1928. Met zijn gevelgrid van 1 bij 1 meter, laat dit kleine object zien wat je krijgt als Rietveld de vrije hand heeft. Verrassende materialen en eigenwijze architectuur, die onveranderd modern is gebleven. En waar ook lekker veel praktische bezwaren aan kleefden, omdat zijn platte daken behoorlijk lekten.

Het Rietveld Schröderhuis. Beeld Pictoright, Amsterdam
Het Rietveld Schröderhuis.Beeld Pictoright, Amsterdam

De Stijl Gids Nederland

De Utrechter Gerrit Rietveld was niet bij de oprichting van De Stijl betrokken, maar zijn ontwerpen en gedachten sloten er wel naadloos bij aan. Omdat het in 2017 honderd jaar geleden is dat kunstenaar en ontwerper Theo van Doesburg het tijdschrift De Stijl lanceerde, wordt dit jaar het eeuwfeest van De Stijl gevierd. De net verschenen De Stijl Gids Nederland is een praktisch reisgidsje met honderd locaties waar De Stijl zijn sporen heeft nagelaten. Vooral veel architectuur van Rietveld, J.J.P. Oud, Jan Wils en Van Doesburg De Stijl ontstond rond figuren als Van Doesburg, schilder Piet Mondriaan en architect J.J.P. Oud. Rietveld, die van oorsprong meubelmaker was, kwam er pas bij in 1919.

De Stijl Gids van Nederland, Paul Groenendijk, Piet Vollaard, Peter de Winter. Uitgever Nai010, euro 19,50.

Ook het kroonjuweel, het Rietveld Schröderhuis uit 1924, is in deze wandelroute opgenomen. Dit woonhuis, dat slechts voor kleine groepen te bezichtigen is, verbeeldt zonder compromis het best de ideeën van De Stijl over licht, ruimte en kleur. Ook vandaag nog voel je hoe vernieuwend Rietvelds gevoel voor ruimtelijkheid was. Vooral op de eerste etage, waar bijna alle scheidingswanden inschuifbaar zijn. Het moment dat de gids (met witte handschoentjes) de wanden laat verdwijnen en de kamer zich in volle glorie opent, is een magisch moment dat het selecte groepje architectuurtoeristen doet o'en en ah'en.

Rietveld is in dit huis gestorven, bij zijn geliefde Truus Schröder, met wie hij het woonhuis samen ontwierp. De glazen brievenbusvakje naast de voordeur - handig, kun je zien of er post is - het sponningloze hoekraam, het prachtige industriële cv-systeem; hier spreekt een innovatieve geest die wilde ontwerpen voor een beter en mooier alledaags leven.

Gerrit Rietveld. Beeld Hollandse Hoogte
Gerrit Rietveld.Beeld Hollandse Hoogte

Zo precies als alles in het huis is teruggebracht in de staat van 1924, zo totaal anders is alles buiten. Een ringweg op hoog talud op aanraakafstand nam het weidse uitzicht weg en scheidt het woonhuis van de appartementen die Rietveld met Schröder begin jaren dertig aan de overkant in de Erasmusstraat ontwierp.

'Dan kunnen we het huis beter afbreken', moet Rietveld hebben gezegd vlak voor zijn dood in 1964. Dat is gelukkig niet gebeurd, waardoor het ook vandaag nog een hoogtepunt is in de Rietveld Wandelroute.

Rietveld Wandelroute, Utrecht. Kaart en startpunt bij Rietveld Schröderhuis of het Centraal Museum Utrecht. Bezichtiging Rietveld Schröderhuis: reserveren noodzakelijk. In het Centraal Museum is vanwege het Stijljaar de tentoonstelling Rietvelds Meesterwerk: Leve De Stijl! ingericht over het Rietveld Schröderhuis, t/m 11/6.

Garage met woning, circa 1928 Beeld Pictoright, Amsterdam
Garage met woning, circa 1928Beeld Pictoright, Amsterdam

Meer over De Stijl:

Reeks exposities viert 100 jaar kunststroming De Stijl

De erfenis van De Stijl is inmiddels zo ingeburgerd dat moeilijk is voor te stellen hoe baanbrekend de ideeën van Mondriaan en Rietveld c.s. een eeuw geleden waren. Een reeks exposities frist ons geheugen op.


De hoogtepunten van De Stijl volgens de Volkskrant

Bekijk in deze productie de belangrijskte kunstwerken en gebeurtenissen van De Stijl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden