Walging, afgewisseld met verrukking

De Franse scheepsarts Victor Segalen vond in China het wonderbaarlijke en exotische waar hij naar verlangde.

'Bevrijd me van mijn verleden.' Je leest het geregeld in de driedelige correspondentie van de Franse schrijver en scheepsarts Victor Segalen (1878-1919), in de boeken die over hem zijn geschreven, en in zijn tweedelige oeuvre. Hij wilde afscheid nemen van zijn bekrompen Bretonse en katholieke verleden, na een brouille met zijn moeder en een breuk met zijn vader die onderwijzer was; hij wilde op zoek gaan naar andere culturen.


'Ik vond het interessant', schreef Segalen, na het lezen van een boek van H.G. Wells, in een brief aan boord van het schip dat hem naar China bracht, 'om in elk verhaal de overgang te ontdekken van het domein van het gewone leven naar dat van het bovennatuurlijke; de overgang van het banale naar het wonder.'


Eigenlijk moet je nooit intieme zaken opschrijven, noteerde Victor Joseph Ambroise Désiré Segalen in een van zijn brieven. Hij was geen openhartige dagboekschrijver of autobiografisch schrijver. Maar hield hij zich wel altijd aan die opvatting? Hij kwam, hoezeer hij ook afstand nam van zijn cultuur en zijn verleden, in 'de Ander' zijn dubbelganger tegen, zichzelf.


De zee, zei hij, moet je dankbaar zijn 'als ze je toestaat na te denken'. Daarom ging hij op reis. Hij was dokter, omdat hij als scheepsarts weg kon; hij was schrijver omdat hij eigenlijk geen arts wilde zijn. Hij vertrok, in een reis van vijf maanden, naar de Marquesas-eilanden in de Stille Oceaan, en bracht, na diens dood aldaar in 1903, de nalatenschap van de schilder Paul Gauguin naar Frankrijk.


Segalen hield van het antikoloniale 'primitivisme' van Gauguin en was net als hij nieuwsgierig naar de 'Ander' - dat waren ook de aanzetten voor zijn eerste boeken, zijn etnografische-historische romans.


Kort na zijn reis naar Tahiti maakte Segalen aantekeningen voor zijn essay over het exotisme, een boek met de ondertitel 'Een Esthetiek van de Verscheidenheid'. Anders dan zijn landgenoot Pierre Loti, de reiziger en schrijver van 'vluchtige visioenen', zocht Segalen naar de diepere betekenissen van cultuurverschillen. Hij maakte kennis met de rijke graaf Auguste Gilbert de Voisins (1877-1939) die zijn 'betalend' reisgenoot werd door Centraal-China.


Volgens sommige biografen hadden ze een homofiele relatie, een veronderstelling waar overigens nergens een bewijs voor is te vinden. De Voisins leed aan epilepsie, was vaak depressief en had in zijn luxueuze appartement een voor opiumgebruik ingericht fumoir. Ook Segalen was 'aan de opium', zoals dat toen heette, en deelde graag een pijp met vrienden. Misschien was hij ook daardoor een manische dromer.


Pas jaren na zijn dood werd Segalen door de etnologen Claude Lévi-Strauss en Michel Leiris en door de sinoloog Simon Leys, 'herontdekt': een reiziger die Chinees sprak, hield van zwerven en schreef terwijl hij te paard door China reisde - 'een pelgrim en een topograaf' kortom. Toen hij kort na zijn veertigste levensjaar onder duistere omstandigheden overleed, liet hij vracht aantekeningen met ideeën na.


Segalen, schrijft vertaler Maarten Elzinga (in de Chinese passages bijgestaan door Mark Leenhouts) in zijn nawoord, 'hield ervan zoveel mogelijk ballen tegelijk in de lucht te houden'. Hij werd liever belaagd door ideeën dan dat hij ernaar op zoek moest. Hij wilde tegelijkertijd een dromer en doener zijn, dichter maar ook een nuchtere 'man van de wereld'. Zijn Brieven uit China tonen hoe hij, met nieuwsgierigheid en eruditie, op zoek ging naar verhalen.


Op 12 juli 1909 doet hij vanuit Peking verslag aan zijn vrouw Mavone: 'Biyunsi is een door de bonzen verlaten boeddhistisch klooster, nu bevrijd van lastige types en onderhouden door enkele discrete acolieten. Het bestaat uit een serie trappen, paviljoenen, tuinhuisjes en triomfbogen, die vanaf de vlake tot halverwege de heuvel reiken. We hebben er de hele ochtend rondgereden en troffen er aan: walgelijke zaken, een onvergetelijk, fascinerend schouwspel, en één mooi voorwerp.


'De walging kwam op het conto van een reeks gebouwtjes, nog geen ruïnes, maar wel vervallen, verrot, half ingestortof krakkemikkig gerepareerd, die duizenden poppetjes van papier-maché herbergen: iets tussen een wassenbeeldenmuseum en een schiettent: he t leven van de Chinese Boeddha, duivels, speelgoedbeesten en marionetten, in oogverblindend flessengroen en een hels poppenkastrood. Teleurstelling, braakneigingen.'


Zo bevatten Segalens brieven tientallen 'groeikernen' voor mogelijke boeken, die veelal nooit gerealiseerd werden. Ondanks zijn ijver bleef het bij aanzetten, bij teksten en aantekeningen 'in alle stadia van voltooiing', zegt Elzinga, 'van plotselinge invallen en krabbels in de marge tot complete, reeds verscheidene malen herschreven boeken die nog altijd lagen te wachten op hun ultieme versie'.


Segalen, de Franse Slauerhoff, stierf na zijn lange omzwervingen op nauwelijks vijftig kilometer van zijn geboorteplaats Brest, in de bossen van Huelgoat. Door een ongelukkige val, volgens sommigen, door een hartinfarct, zeggen anderen - of was het toch zelfmoord? De omstandigheden zijn nooit opgehelderd.


Brieven uit China toont een scherpzinnige en tegelijk dromerige schrijver. Hij was minder populair dan Pierre Loti, die andere reislustige schrijvende marineofficier, die net als hij aan de scheepvaartschool in Brest had gestudeerd. Maar Borges noemde hem 'een van de intelligentste schrijvers van onze tijd', omdat hij - in een toen nog vrij ontoegankelijk land - probeerde te begrijpen hoe in de Oosterse cultuur ook voor de Westerse een inspirerende en verrijkende 'denkkracht' is te vinden.


Victor Segalen: Brieven uit China.


Uit het Frans vertaald door Maarten Elzinga en Mark Leenhouts.


De Arbeiderspers; 362 pagina's; € 29,95.


ISBN 978 90 2953 808 4.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden