Wagneriana

Geen fanatiekere fans dan die van Richard Wagner. Ze vereren de tweehonderd jaar geleden geboren componist met bijna religieuze passie. Vier adepten over wat hun meester zo verslavend maakt.

DOOR NELL WESTERLAKENFOTO'S BRAM PRINS

'Tot hun enkels in het bloed stonden ze, de bloemenmeisjes.' 'Neeee!''Ik zweer het je, tot hun enkels!'

'Nou ja.'

'En die wond bleef maar bloeden.'

'Prachtig, prachtig!'

Voor wie de wenkbrauwen fronst bij bovenstaande conversatie: hij is niet opgetekend in de pauze van een horrorfilm. Evenmin maken sprekers deel uit van een gewelddadige sekte. Nette mensen zijn het. Jasje, dasje, mantelpak - dat werk. Terwijl klassiekminnend Nederland luistert naar de Matthäus Passion op Goede Vrijdag, is een veertigtal leden van het Wagnergenootschap bijeen voor een filmversie van de opera Parsifal. In de pauze worden ervaringen uitgewisseld over andere Parsifals, Wagners 'paasopera', met de bloederige bloemenscène.

Noem het een fanclub, het 350 leden tellende Wagnergenootschap Nederland. Geen componist heeft wereldwijd een beter georganiseerde aanhang dan Wilhelm Richard Wagner, tweehonderd jaar geleden geboren in Leipzig en zeventig jaar later in Venetië overleden. Geen componist is meer bejubeld en verguisd. De geur van nazisme rond de maestro en zijn coterie is nooit helemaal weggetrokken; Wagnerliefhebbbers hebben af en toe wat uit te leggen. Maar de Britse tv-persoonlijkheid en Wagnerfan Stephen Fry, joods van afkomst, mocht zich deeply uncomfortable voelen toen hij op zoek ging naar het verleden van zijn muzikale idool, hij mocht constateren dat Wagner soms erg dicht bij de 'nazi-fantasiewereld' stond, het deed niets af aan Fry's passie voor Wagners muziek.

'Na de oorlog bleef Wagner lang besmet met antisemitisme', zegt Ton Hogenes, voorzitter van het Wagnergenootschap. 'Hitler was gek van Wagner en dat heeft de componist en diens muziek lang aangekleefd. Maar vergeet niet dat het antisemitisme in de 19de eeuw overal heel diep zat. Chopin vroeg voor het begin van een concert aan joden om de zaal te verlaten.' Het pijnlijke onderwerp komt 'uiteraard' weleens ter sprake bij de maandelijkse bijeenkomsten van het genootschap, 'evenals de mythologische, psychologische en filosofische aspecten van Wagners werk'.

In tegenstelling tot bewonderaars van andere componisten hebben Wagnerianen een exclusief bedevaartsoord-met-eredienst. De jaarlijkse Bayreuther Festspiele trekken tienduizenden bezoekers naar het Beierse stadje. Het alleen voor Wagnermuziek bestemde Festspielhaus vormt het heilige der heiligen in de cultus rond de componist. De Bayreuther apotheek heet Parsifal. De bakker bakt Wagnerkuchen en bij Villa Wahnfried, het huis en grafmonument van de componist en diens echtgenote, liggen zelfs bloemen op het grafsteentje van des maestro's hond. Zoals een moslim naar Mekka reist, gaat een beetje Wagner-adept minstens één keer in zijn leven naar Bayreuth, al is de wachttijd voor een concertkaartje een kleine tien jaar.

'Die bijna religieuze aspecten vind je alleen bij Wagner', zegt schrijver en muziekkenner Maarten 't Hart. 'Bach en Mahler hebben ook van die ongelooflijk trouwe adepten, maar het neemt nooit zulke vormen aan als bij Wagner. 't Hart onderscheidt drie soorten klassiekliefhebbers. 'Mensen als ik, die veel van klassiek houden en dus ook van Wagner. Mensen die voornamelijk van Wagner houden en die een beetje neerkijken op andere componisten; een wonderlijk slag waar je er betrekkelijk veel van hebt. En dan zijn er nog de liefhebbers van klassiek die overal naar luisteren maar juist niet naar Wagner.'

Volgens muziekwetenschapper Kasper van Kooten, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, heeft de hartstocht veel te maken met een spiritueel-filosofische laag in Wagners werk. 'Veel meer dan andere componisten is Wagner levensbeschouwelijk, literair en theatraal. Het werk is nergens eendimensionaal. Zowel de muziek als de verhalen raken de kern van het mens-zijn.' Wagnerianen hebben vaak interesse in filosofie en in 'kunst die de functie van zingeving heeft overgenomen van de religie', zegt Van Kooten.

Volwassen mensen die gebiologeerd luisteren en kijken naar goden, geesten en gedrochten in een oud-Germaanse context, of bloemenmeisjes in het bloed: 'Je moet er doorheen kunnen kijken. Vroeger zette ik de radio af als ik Wagner hoorde', zegt 'bekeerlinge' Edwa Doorenbos (70) uit Laren in de wandelgangen van de Parsifal. 'Maar sinds ik me erin ben gaan verdiepen, kan ik me helemaal verliezen in het spirituele van de muziek. Ik ben er. Ik ben erdoorheen!'

1

Naam Mark Wagemakers

Leeftijd 26

Beroepfreelance journalist

Woonplaats Tilburg

Geen lid van het Wagnergenootschap

Wagner? Wagner? Die is toch van de pizza's?

Een kleine vijf jaar geleden bracht Mark Wagemakers de naam van de maestro alleen in verband met de piccolini-uitvoering van een fastfoodfirma. Toenmalig hoofdredacteur Henk Krol had de jonge Gaykrant-redacteur uitgenodigd voor de Wagner-opera Das Rheingold in Enschede, met de toevoeging dat het 'zoiets was als The Lord of the Rings'. Al na de eerste akkoorden wist Mark - 'zo bleu als wat op Wagnergebied' - van doen te hebben met een life changing experience. 'Ik viel van de ene verbazing in de andere.'

André Rieu was het meest klassieke dat hij meekreeg van zijn Brabantse familieleden, die allemaal in de lokale fanfare meebliezen. Mark koos het keyboard als instrument en speelde verdienstelijk genoeg voor het conservatorium, totdat de stormen van de puberteit roet in het eten gooiden.

Richard Wagner hielp hem weer op het pad van de muziek en trok hem een universum in van goden, geesten, dwergen en Rijndochters. 'Ze staan allemaal voor iets wat je ook in onze tijd kunt terugvinden. Brünnhilde die zich in de steek gelaten voelt door haar vader Wotan... Zoiets gebeurt elke dag. Je gaat nadenken over die verhalen, ze hebben haast bijbelse proporties.' Bij elke maat, zegt hij plechtig, komt hij dichter bij zichzelf en dichter bij 'de kern van het bestaan'.

'Heel erg vastgebeten' heeft hij zich in Wagner. 'Zijn leidmotieven, zijn muzikale, mathematische berekeningen zijn briljant. Maar ook dat gekkige van zijn persoon maakt hem tot een genie. Dat hij zich alleen in satijn hulde, omdat zijn lichaam niets anders zou kunnen verdragen... Wanneer ze toen net zo ver waren geweest in de psychologie als nu, hadden ze hem achter slot en grendel gezet.' Het 'Hitlergedoe' rond de componist, het zal allemaal wel. 'Toen hadden ze een hekel aan joden. Nu hebben ze een hekel aan moslims.'

Zijn partner mag van de muziek 'lichamelijk niet goed worden', Wagner 'werkt voor mij haast therapeutisch'. Wagemakers meldde zich als figurant, als Nibelung, voor de opvoering van Rheingold op de Rijn. Jonge musici van het Utrechts Studenten Concert voeren deze zomer in de buik van een binnenvaartschip dit eerste deel op van de Ring-cyclus. Hij werd aangenomen. 'Geweldig! Al mocht ik alleen maar boom zijn of zoiets.' En zijn partner komt kijken.

2

Naam Francis Hoedemaker

Leeftijd 56

Beroep fiscaal jurist

Woonplaats Castricum

Sinds 2004 lid van het Wagner- genootschap

Ajax kampioen en het hele jaar door Wagnerconcerten - vraag Francis Hoedemaker gerust of 2013 een mooi jaar is: niet eens op de helft en het kan al bijna niet meer stuk. Ajax en Wagner? 'Voor allebei geldt: je bent er helemaal voor of helemaal tegen. Geen enkele club roept zo veel reacties op als Ajax. Geen enkele componist wordt zo geprezen en afgekraakt als Richard Wagner.'

Zingt hij het ene weekeinde uit volle borst in de Arena over de 'dappr'e strijders, fier en koen', het is zeer wel mogelijk dat Francis Hoedemaker een week later in opperste vervoering raakt bij een Wagner-opera. Vanwege deze overeenkomsten: 'Een mooie Wagner-uitvoering tilt je op en neemt je mee in een soort draaikolk. Het gaat maar door, bijna over de top. Een volle Arena waar een mooie wedstrijd wordt gespeeld, heeft hetzelfde effect. Ook voetballen heeft iets theatraals. Er zit drama in - de afloop is ongewis.'

Als kind nam vader hem mee naar Ajax; met zijn moeder ging hij naar de Matthäus Passion. Zelf bezoekt hij met een van zijn drie zoons voetbalwedstrijden en met een andere klassieke concerten. 'Ik houd van gregoriaanse muziek, van Bach, Beethoven, maar Wagner is de allergrootste.' Een buurman die zong in het Toonkunstkoor nodigde de tiener Francis ooit uit voor de opera Tannhäuser in de Amsterdamse Stadsschouwburg, zijn eerste 'Wagner'. 'Ik was meteen om.'

Hij speelde gitaar als jongere. Hield van popmuziek. 'Maar ergens bij Woodstock heb ik de pop losgelaten.' Met een oude vriendenclub zingt hij sinds jaar en dag gregoriaans, één keer in de week. In 2004 spoelde hij aan bij het Wagnergenootschap. 'Ik wilde meer weten. Wagners teksten zijn bijzonder, daar ben je nooit klaar mee. Goed, kwaad, jaloezie, angst - alles zit erin. Uiteindelijk geeft Wagner op indringende wijze de psychologie van de mens weer. Het werk is groots en tegelijk aards. Neem de tweede acte van Die Walküre. Wotan en Fricka zijn als een oud echtpaar aan het bekvechten - levensecht. Bij andere componisten is het verhaal vaak een kapstok voor de zangers. Het gaat minder diep en is minder psychologisch.'

Bayreuth? Hij zag er enkele jaren geleden Die Meistersinger. Al waren de opera en de akoestiek schitterend, er bleef hem iets ongemakkelijks bij. 'Bayreuth deed me denken aan een openbare audiëntie in Vaticaanstad. Er zat iets hysterisch in. Wagner leek daar wel een soort godje. Die persoonsverheerlijking staat me tegen.'

3 en 4

Naam Floor van Dal en Yourai Mol

Leeftijd 22 en 23

Beroep student

Woonplaats Utrecht

Geen lid van het Wagnergenootschap

Dat ze elkaar dankzij Richard Wagner hebben leren kennen, is te veel gezegd, maar hun passie voor de componist heeft wel geholpen. Floor van Dalen (23), studente Nederlands, werkte in een cultureel centrum toen ze aan de praat raakte met Yourai Mol (22), filosofiestudent en cultureel ondernemer. Hé, jij hebt ook iets met Wagner?! Scheelde een hoop exegese. Yourai: 'Leeftijdgenoten vragen weleens: Wagner, dat is toch heel zwaar?! Ik heb dan behoefte het uit te leggen.'

Een kleine negen maanden verder zijn ze samen naar Die Walküre geweest, en hebben ze elkaar een box langspeelplaten cadeau gedaan met uitvoeringen van de operacyclus Der Ring des Nibelungen.

Floor kan 'de Ring' inmiddels voor een groot deel meezingen. Vier jaar geleden had ze haar eerste Wagnermoment. 'Ik vroeg voor mijn verjaardag een kaartje voor de Rheingold, omdat ik niets anders wist.' In één avond was ze verkocht: 'Heftige muziek. Meegesleurd word je.'

'Ondergedompeld', bevestigt Yourai. Voor hem kwam de openbaring een jaar of drie geleden in het Amsterdam Concertgebouw bij de 'betrekkelijk toegankelijke' opera Der Fliegende Holländer. 'Het was de emotioneelste muziekervaring in mijn leven.'

Zelfs tijdens zijn studie is Yourai soms bezig met de componist: 'Wagner heeft eens gezegd dat het lezen van de filosoof Schopenhauer een van de belangrijkste ervaringen was in zijn leven.'

Floor luisterde in haar tienerjaren liever naar black metal. 'Ik zie wel wat overeenkomsten met Wagner. Een band als Emperor maakt ook complexe, duistere muziek. Het is ook erg intens.'

De leidmotieven, de betekenislagen, de verhalen, de gekke wezens die de opera's bevolken - ze hebben nog veel te ontrafelen. 'Als je niet wilt zoeken naar de diepere betekenis, is het best wel een beetje belachelijk', zegt Floor. Yourai: 'Verraad, domheid, liefde, haat, hebzucht - het is zo universeel en allesomvattend. Ik heb het gevoel dat ik nog maar net ben begonnen.'

Ooit gaan ze naar Bayreuth, zo veel staat vast. En wie weet waar elders Richard Wagner hen nog eens brengen zal. Zitten ze samen in de auto, zet Yourai Die Walküre op, zegt Floor: 'Niet meer praten nu. Doorrijden tot het is afgelopen!' Vier uur opera, dat is ver rijden, erg ver.

Extra: Wagnerjaar

v 4/6: première Die Meistersinger von Nürnberg in het Amsterdamse Muziektheater. v vanaf 3/7: opvoeringen van Das Rheingold in een binnenvaartschip op diverse plaatsen langs de Rijn. www.rheingold2013.com v 22/9: première Tristan und Isolde door de Nationale Reisopera in het Wilminktheater in Enschedé. v wagnergenootschap.nl

Richard Wagner werd tweehonderd jaar geleden geboren. Daarom is 2013 uitgeroepen tot Wagnerjaar. Activiteiten in Nederland zijn onder meer:

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden