WACHTEN OP WATERLAND

Op 11 december vorig jaar publiceerde een groep linkse denkers en publicisten, die 'de leegte van links' wil opvullen, het Waterland Manifest....

De eerste zin van het manifest liet er geen misverstand. 'Links moet zichzelf heruitvinden.' Want oude linkse antwoorden op de problemen van vandaag voldoen niet langer. En het tegen heug en meug overnemen van rechtse oplossingen biedt evenmin soelaas. 'Links is niet alleen de macht kwijt', luidde de diagnose, 'ook in het intellectuele debat hangt links in de touwen'.

De Waterlanders onderschreven hiermee de analyse van de Amsterdamse hoogleraar in de politicologie Jos de Beus. Hij had het al eerder over het gebrek aan een wervend links politiek programma dat de heersende machten in verlegenheid zou kunnen brengen.

'Links maakt het haar vijanden en zichzelf allang niet meer lastig', meende De Beus in september 2003 in de Volkskrant. Rechts plaatste zichzelf in het kamp van de doorbraak en de vernieuwing, links werd verbannen naar het kamp van de indolentie en de stagnatie. Meer dan schelden op rechtse leiders als Bush, Berlusconi en Balkenende hoorde je niet van links, volgens De Beus.

Wouter Bos en Femke Halsema reageerden even voorspelbaar als gepikeerd, maar het beeld van de leegte van links bleef hangen. Publicist Dick Pels, hoofdredacteur Jelle van der Meer van De Helling, tijdschrift van GroenLinks, en econoom Paul de Beer, redacteur van het PvdA-blad Socialisme & Democratie, namen de handschoen van De Beus op.

Zij togen met enkele vrienden uit het circuit van debatcentrum De Balie naar Broek in Waterland. Daar, in het slechts per boot te bereiken onderkomen van freelance journaliste Marcia Luyten, werd de stichting Waterland geboren.

Het manifest zelf maakte niet veel los. Hoogdravend verkondigde het 'een nieuwe doorbraak in het spectrum van de progressieve politiek, middels een verzoening tussen socialisme en liberalisme'.

Liberalisme was opeens geen vies woord meer. Integendeel: 'Wij willen het liberalisme redden van rechts, omdat het van zichzelf gemakkelijk asociale trekken ontwikkelt. Die ambitie plaatst ons lijnrecht tegenover stevig rechts; het conservatieve liberalisme en cultuurnationalisme van Wilders, de Burke Stichting en de Fortuynisten.'

Het Waterlandse wereldbeeld werd 'sociaal-individualisme' gedoopt. Dat moeten we zien als 'een linkse aanscherping van het sociaal-liberalisme waarin de idealen van vrijzinnigheid, democratie en solidariteit stuk voor stuk worden geradicaliseerd.'

Het hapte niet echt lekker weg. Niettemin voorzag Waterland in een behoefte aan ongebonden gedachtenwisseling voor progressieve mensen. De site waterlandstichting.nl wordt goed bezocht. Waterstof, de e-mailkrant van de stichting, maakt een levendige indruk. Zo wordt in de laatste Waterstof het slachtofferdenken van de groep Marokkanen rond Mohammed Rabbae bekritiseerd. Die hebben - ook al - een manifest uitgebracht met als centrale boodschap: wij hebben niks te maken met ontsporingen van Marokkaanse jongeren, die bovendien het gevolg zijn van discriminatie. Een typisch geval van wij-zij-denken, oordeelt de e-mailkrant.

Leuk commentaar, maar de ambities reiken verder. Initiatiefnemer Jelle van der Meer gaat het om het doordenken van politieke ideologieën, om wat hij noemt slow politics. Van der Meer: 'Er zijn te veel meninkjes, te veel opinietjes, maar er zijn te weinig interventies waar wat langer over is nagedacht.' Van der Meer wil liever twee of drie originele discussiebijdragen per jaar, die door de Waterlanders grondig getoetst zijn.

Bijvoorbeeld over het beginsel tolerantie, dat in een kwade reuk is komen te staan. Tolerantie wordt volgens Van der Meer in het huidige discours geassocieerd met onverschilligheid jegens mensen met een ander wereldbeeld. Of met naïviteit; het niet onderkennen van opvattingen van andersdenkenden die strijdig zijn met de beginselen van de liberale rechtsstaat. In werkelijkheid is tolerantie volgens Van der Meer niet het onderstrepen of wegpoetsen van verschillen, maar het omgaan met verschillen. Hoe moet dat in z'n werk gaan? Waterland wil hierover zijn licht laten schijnen.

Een ander punt van achterstallig ideologisch onderhoud betreft het vraagstuk van de economische orde: is er een 'links kapitalisme' denkbaar? De Waterlanders constateren niet ten onrechte dat linkse partijen niet verder komen dan wat amendementen op de ondernemingsgewijze productie en wat halfslachtige opvattingen over het principe van de marktwerking. In het najaar wil de denktank komen met een stevig verhaal over 'andere welvaart', 'links ondernemerschap', duurzaamheid en een nieuwe kijk op het fenomeen economische groei.

Intussen beweegt het in het linkse kamp volop. Gaat Waterland zich mengen in het debat over de linkse samenwerking? Wat Van der Meer betreft niet. Hij wil zich zoveel mogelijk afzijdig houden van het politieke strijdgewoel. 'Wij gaan geen keiharde lobby voeren voor de gekozen president van Europa', luidt zijn parool.

Dick Pels denkt daar wat gemakkelijker over. Hij is erg blij met de contacten die Waterland onderhoudt met Femke Halsema, Adri Duivesteijn en Wouter Bos. Zij blijken vatbaar voor Waterlandse gedachten over kwesties als links populisme en personendemocratie. Pels: 'Het zou een zinvolle denkoefening zijn de beginselprogramma's van de linkse partijen met elkaar te vergelijken. Dat kan bijdragen aan een virtuele 'heel links'-beweging.'

De Waterlanders concurreren met de denktanks van de bestaande linkse partijen. Zij menen dat deze zich te veel bezighouden met de legitimatie van het gedachtegoed van de betreffende partij. Niettemin verrichten zij zelf ook hand- en spandiensten voor de PvdA en GroenLinks.

Bart Snels, directeur van het wetenschappelijk bureau van Groen Links, zit daar niet mee. Hij is blij met Waterland, omdat het onbelast is met het linkse verleden. Snels moedigt de Waterlanders aan het links-liberalisme nog wat zwaarder aan te zetten. 'Het neo-liberalisme, waartegen veel linkse mensen zich afzetten, bestaat niet meer. Vrijheid is het belangrijkste ideaal, zeker voor links. Kijk maar naar Amerikaanse links-liberalen als Jown Rawls en Ronald Dworkin, of naar de Brit Isaiah Berlin.'

Hangt links intellectueel gesproken inderdaad in de touwen? Snels: 'Dat is onzin. De eigen idealen van links zijn volop in debat. De Waterlanders moeten dan ook de discussie vooral met rechts aangaan. En ze moeten nu zelf programmatisch over de brug komen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.