Analyse

Waarop Amerika Assange uiteindelijk kon pakken en waarom het zo lang duurde

Wie het Amerikaanse uitleveringsverzoek van Julian Assange puur juridisch wil beoordelen, moet negen jaar terug in de tijd en even vergeten wat er daarna is gebeurd.

De arrestatie van Julian Assange in Londen. Beeld Ruptly

Op 5 april 2010 publiceert Assanges klokkenluiderswebsite WikiLeaks een video met de titel Collateral Murder, die laat zien wat er gebeurt wanneer twee Amerikaanse helikopters het vuur openen op een groep Irakezen op een plein in Bagdad. Een aantal van de mannen dragen wapens, maar er zijn ook mannen met camera’s bij. Als een busje arriveert om de gewonden te helpen, krijgen de helikopterpiloten toestemming ook dat busje te doorzeven. Even later wordt ook een gebouw met raketten bestookt. Uiteindelijk vallen er twaalf tot achttien doden, onder wie twee Reuters-journalisten. Twee kinderen worden zwaargewond door Amerikaanse grondtroepen uit het busje gehaald.

De video is gelekt door de Amerikaanse soldaat Bradley Manning, zo blijkt een paar maanden later, nadat Manning zijn mond voorbij heeft gepraat en is gearresteerd. In totaal blijkt de inlichtingenanalist zo’n 480 duizend militaire en 250 duizend diplomatieke documenten te hebben doorgespeeld naar WikiLeaks, die te boek komen te staan als de Iraakse en Afghaanse oorlogsdagboeken, en de diplomatieke ‘telegrammen’. Een jaar lang rollen er allerlei schandalen uit.

VS zijn not amused

WikiLeaks en Assange worden geëerd en zullen met journalistieke en burgerrechtelijke prijzen worden overladen, maar de Verenigde Staten zijn not amused.

‘Laat dit duidelijk zijn. Deze onthulling is niet alleen een aanval op Amerika – het is een aanval op de internationale gemeenschap’, zegt de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Hillary Clinton, in november 2010, net nadat de eerste ‘cables’ zijn gepubliceerd. ‘Er is niets dappers aan het saboteren van de vredige relaties tussen naties.’ Vervolgens belooft ze ‘agressieve stappen’ tegen degenen die de documenten hebben gelekt.

Ook de Republikeinen en andere conservatieven spuwen vuur. Sarah Palin, ex-vicepresidentskandidaat, noemt Assange een ‘anti-Amerikaanse speler met bloed aan zijn handen’. Newt Gingrich stelt dat hij ‘als vijandige strijder moet worden behandeld’. De New Yorkse vastgoedritselaar Donald Trump noemt Wikileaks ‘schandalig’.

Washington is dan al tamelijk verdeeld, maar de Democraten en Republikeinen in de inlichtingencommissie van de Senaat stellen een eendrachtige verklaring op. ‘Het gedrag van dhr. Assange is spionage (…). Wij dringen erop aan dat hij wordt vervolgd onder de Spionagewet.’

Een ‘New York Times-probleem’

Obama’s minister van Justitie, Eric Holder, stelt een strafrechtelijk onderzoek in, en stelt daarvoor een Grand Jury samen in Virginia. ‘Dit is geen sabelgekletter’, zegt hij. ‘We zullen degenen die de wet hebben overtreden ter verantwoording roepen.’

Maar gaandeweg ziet hij een probleem. Er is een verschil tussen degenen die geheime informatie hebben laten lekken en degenen die die informatie publiceren. Manning, die inmiddels Chelsea heet, wordt genadeloos wegens spionage vervolgd en tot 35 jaar cel veroordeeld (Obama zal haar na zeven jaar gratie verlenen). Ook NSA-klokkenluider Edward Snowden wordt aangeklaagd wegens spionage. Maar Assange niet. Medewerkers van het ministerie van Justitie zeggen in 2013 tegen The Washington Post dat ze grondig naar Assange hebben gekeken, maar zich hebben gerealiseerd dat ze een ‘New York Times-probleem’ hebben. Als ze Assange vervolgen, moeten ze de Amerikaanse en buitenlandse media die de geheime documenten en video’s hebben verspreid, evengoed vervolgen. Dat ziet er niet fraai uit, qua persvrijheid.

De enige manier hoe we Assange kunnen pakken, zegt een van de bronnen van de Post, is als we ontdekken dat hij een misdaad heeft begaan, zoals het hacken van een regeringscomputer.

Holder deinst daarvoor terug, maar het onderzoek blijft open.

De gehackte Democratische e-mails

Dan wordt het 2016. Assange zit al vier jaar opgesloten in de ambassade van Ecuador in Londen waarin hij zijn toevlucht heeft gezocht en heeft een steeds grotere hekel gekregen aan Hillary Clinton en de Democraten, die hij verantwoordelijk houdt voor de juridische dreiging uit de VS. Dus zegt hij geen nee, als WikiLeaks een lading gehackte Democratische e-mails toegespeeld krijgt door de Russische geheime dienst. De publicaties van de interne ruzies en machtsspelletjes ondermijnen Clintons verkiezingsrace, en Donald Trump wordt president.

‘Het is helemaal jouw fout, Eric’, twittert Assange in maart 2018 naar Holder. ‘Dankzij jouw ongrondwettige grand jury tegen WikiLeaks liet je me geen andere mogelijkheid dan te keihard werken, dag in dag uit, in zware omstandigheden – en ik ben goed, erg goed in mijn werk.’

Veel van de kritische Republikeinen van zes jaar eerder steken hun dankbaarheid niet onder stoelen of banken. ‘I love WikiLeaks’, zegt Donald Trump vlak voor de verkiezingen. Newt Gingrich noemt Assange een ‘nuchtere, eerlijke’ kerel en Sarah Palin dankt Assange voor informatie die ‘mensen eindelijk de ogen heeft geopend’.

Maar ook onder Trumps presidentschap blijft WikiLeaks gewoon Amerikaanse geheime documenten openbaren, onder andere over de praktijken van de inlichtingendiensten. CIA-directeur Mike Pompeo, een Republikein die WikiLeaks na de verkiezingen prees voor het hacken van de Democratische mails, draait weer terug. ‘Het is de hoogste tijd om WikiLeaks te noemen wat het is: een vijandige spionagedienst gesteund door staten zoals Rusland.’

Eindelijk: een beschuldiging tegen Assange

En dus blijft het ministerie van Justitie broeden op een geschikte beschuldiging. In maart vorig jaar, zo werd donderdag duidelijk, stelt het een verzegelde aanklacht op waarin Assange wordt beschuldigd van een poging om samen met Manning, in 2010 dus, een regeringscomputer te hacken (dit zou zijn gebeurd nadat Manning de honderdduizenden geheime documenten heeft doorgespeeld). De hack, die er kennelijk op neerkomt dat Assange een wachtwoord probeerde te raden, lijkt te zijn mislukt, maar dat doet er niet toe. Er is lang naar gezocht, maar Assange heeft een misdaad begaan.

De ironie is dat Assange uiteindelijk is gepakt door de minister van Justitie van Donald Trump, de man die hij hielp president te worden. ‘Ik weet niets over WikiLeaks’, zei Trump donderdag. ‘Het is niet mijn ding.’ Misschien dat Assange dat wel verraad zou noemen.

Arrestatie van Assange

Na bijna zeven jaar opgesloten te hebben gezeten in de ambassade van Ecuador is Julian Assange donderdagochtend door de Britse politie gearresteerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.